Փաշինյան. ԵԱՏՄ անդամ երկրներն իրավունք չունեն Հայաստանը հեռացնել կազմակերպությունից

ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը կառավարության նիստից հետո կայացած ճեպազրույցում անդրադարձավ Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) չորս անդամ պետությունների՝ Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի և Ռուսաստանի պատրաստած զեկույցին։ Զեկույցում գնահատվում են Հայաստանի ԵԱՏՄ անդամակցության կասեցման հնարավոր հետևանքները։ Վարչապետի խոսքով՝ այդ փաստաթղթից էլ է երևում, որ անդամ երկրներն իրավունք չունեն Հայաստանը հեռացնել կազմակերպությունից։

Ինչ է ասվում չորս երկրների զեկույցում

Զեկույցը հրապարակվել է Ռուսաստանի կառավարության կայքում։ Այն պատրաստվել է Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի և Ռուսաստանի նախագահների 2026 թվականի մայիսի 29-ի համատեղ հայտարարության հիման վրա։ Այդ հայտարարությունն արձագանք էր Եվրոպական միությանն (ԵՄ) անդամակցելու ուղղությամբ Հայաստանի քայլերին։

Զեկույցի համաձայն՝ չորս երկրները կարող են քննարկել Հայաստանի անդամակցության ժամանակավոր կասեցման հարցը։ Կասեցումը կարող է գործել մինչև հանրաքվեն, որում Հայաստանը կընտրի ԵՄ-ի և ԵԱՏՄ-ի միջև։ Միևնույն ժամանակ փաստաթղթի հեղինակներն ընդունում են, որ ԵԱՏՄ-ի մասին պայմանագիրն անդամ երկրին հեռացնելու մեխանիզմ չի նախատեսում։ Հարցը, ակնկալվում է, կքննարկվի դեկտեմբերին կայանալիք ԵԱՏՄ գագաթնաժողովում։

Փաստաթղթի հաշվարկներով՝ անդամակցության կասեցման դեպքում.

• Հայաստանի համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) կնվազի 15,6%-ով կամ 4,6 մլրդ դոլարով,
• գնաճը կավելանա 14,9 տոկոսային կետով,
• սպառումը կնվազի 14,6%-ով կամ 3,5 մլրդ դոլարով,
• ԵԱՏՄ երկրների հետ ապրանքաշրջանառությունը 7,99 մլրդ դոլարից (2025-ին) կնվազի 55,6%-ով՝ մինչև 3,55 մլրդ դոլար,
• դեպի ԵԱՏՄ արտահանումը կնվազի 65,8%-ով, իսկ վերաարտահանումը՝ 91,6%-ով,
• ԵԱՏՄ երկրներից դրամական փոխանցումները 3,95 մլրդ դոլարից կնվազեն մինչև 1,85 մլրդ դոլար,
• բնական գազի գինը 1000 խորանարդ մետրի համար ներկայիս 177,5 դոլարից կարող է հասնել 300 դոլարի։

Զեկույցի համաձայն՝ մյուս անդամ երկրների վրա ազդեցությունը կլինի 1%-ից պակաս։ Չորս երկրները նաև նշում են, որ շահագրգռված չեն Հայաստանի՝ ԵԱՏՄ-ից դուրս գալով։

Պապոյան. զեկույցի թվերի մոտ կեսը չափազանցված է

ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը հոկտեմբերի 21-ին Ազգային ժողովում լրագրողների հետ զրույցում հայտնեց, որ իր գլխավորած նախարարությունը, Կենտրոնական բանկը և Ֆինանսների նախարարությունը աշխատանքային խումբ են ստեղծել։ Խումբն արդեն գնահատել է ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու հնարավոր վնասը։ Նախարարի գնահատմամբ՝ բացասական ազդեցությունը մեծ չի լինի, իսկ զեկույցում ներկայացված թվերի մոտ 50%-ը չափազանցված է։

Պապոյանը նշեց, որ ամենազգայուն գործոնը գազի գինն է։ Նրա խոսքով՝ գնի փոփոխությունը կարող է Հայաստանի տնտեսության վրա ազդել 5–7%-ով կամ ավելի, ուստի գազի գնի բարձրացումը նա խիստ անցանկալի համարեց։ Միաժամանակ նախարարն ընդգծեց, որ ժամանակի ընթացքում Հայաստանը պետք է հարմարվի և գազը գնի շուկայական գներով, իսկ զուգահեռաբար զարգացնի էլեկտրաէներգիայի այլընտրանքային աղբյուրներ՝ հիդրոէներգետիկան և արևային էներգիայի կուտակումը։ Ռուսաստանի կողմից հայկական ապրանքների ներմուծման սահմանափակումները Պապոյանը որակեց որպես տնտեսական վեճ։

Նույն օրը ԱԳ նախարար Արարատ Միրզոյանը կրկնեց, որ ԵԱՏՄ անդամ երկրները չեն կարող Հայաստանը հանել միությունից, և որ իրեն հայտնի չէ անդամակցությունը կասեցնելու կամ դադարեցնելու որևէ իրավական մեխանիզմ։ Նա հավելեց, որ Երևանն ուսումնասիրում է ծավալուն փաստաթուղթը և արձագանք կտա։

Ռուսական սահմանափակումները և ԵՄ արտոնությունները

Զեկույցը հրապարակվել է Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև տնտեսական լարվածության ֆոնին։ Դեռ ապրիլին Մոսկվան հայտարարել էր, որ միաժամանակ երկու մաքսային միության անդամ լինելն անհամատեղելի է։ Հունիսի 11-ին «Ռոսսելխոզնադզորը» սահմանափակեց Հայաստանից կարանտինային ապրանքների՝ մրգերի, բանջարեղենի, հատապտուղների, ընկույզի, անտառային արտադրանքի, սուրճի և կակաոյի ներմուծումը։ Հունիսի 12-ից սահմանափակումներ կիրառվեցին նաև Ռուսաստանի տարածքով այդ ապրանքների՝ ԵԱՏՄ այլ երկրներ տարանցման նկատմամբ։

ՀՀ Կենտրոնական բանկի գնահատմամբ՝ սահմանափակումների տակ հայտնված բուսական և կենդանական ծագման արտադրանքը 2025-ին կազմել է ՀՆԱ-ի մոտ 1,2%-ը։ Սեպտեմբերի սկզբին Հայաստանը դիմել է Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողով՝ հայկական ծագման ապրանքների նկատմամբ սահմանափակումները խոչընդոտ ճանաչելու խնդրանքով։

Փոփոխությունները երևում են արտաքին առևտրի տվյալներում։ 2026 թվականի հունվար–օգոստոսին Ռուսաստանի հետ ապրանքաշրջանառությունը նվազել է 19,2%-ով՝ մինչև 3,59 մլրդ դոլար, իսկ Հայաստանի արտաքին առևտրում ՌԴ-ի կշիռը 34,5%-ից իջել է 27%-ի։ Նույն ժամանակահատվածում ԵՄ-ի հետ ապրանքաշրջանառությունն աճել է 53,9%-ով՝ մինչև 2,43 մլրդ դոլար, իսկ ԵՄ-ի կշիռը 12,3%-ից հասել է 19%-ի։

Սեպտեմբերի 24-ին ԵՄ Խորհուրդը պաշտոնապես ընդունեց հայկական ապրանքների առևտրի ժամանակավոր ազատականացման միջոցները։ Դրանցով երկու տարով մաքսատուրքից ազատվում է ԵՄ արտահանվող հայկական ապրանքների մոտ 80%-ը (324 մաքսային դիրք), իսկ ութ գյուղատնտեսական ապրանքի համար սահմանվում են սակագնային քվոտաներ։ Եվրոպական հանձնաժողովը հայտարարել էր նաև 52 մլն եվրոյի օգնության մասին։ Դրանից 34 մլն եվրոն փոխանցվել է հունիսի 19-ին՝ ռուսական սահմանափակումների ազդեցությունը մասնավոր հատվածի վրա մեղմելու համար։

Իրավական հիմքերի մասին

Լրագրողը հիշեցրեց վարչապետի նախկին հայտարարությունը. ԵԱՏՄ-ում որոշումներն ընդունվում են կոնսենսուսով, ուստի անդամ երկրները չեն կարող Հայաստանը զրկել անդամակցությունից։ Լրագրողը հարցրեց, թե ինչ իրավական հիմքեր է վարչապետը տեսնում դրանում։

«Իրավաբանական վերլուծությունն ակնհայտ է, և այդ զեկույցում էլ կա, որ անդամ երկրներն իրավունք չունեն երկրին հեռացնել կազմակերպությունից»,- ասաց Փաշինյանը։

Նա համեմատեց ԵԱՏՄ-ն Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության (ՀԱՊԿ) հետ, որի կանոնադրությունը նման հնարավորություն նախատեսում է։ «Հաշվի առնելով, որ ԵԱՏՄ-ում և ՀԱՊԿ-ում երկրները, ըստ էության, համընկնում են, հետաքրքիր է՝ ինչո՞ւ, օրինակ, ՀԱՊԿ-ից Հայաստանը չեն հեռացնում, որովհետև այնտեղ կանոնադրային հնարավորությունը կա»,- նշեց վարչապետը։

Փաշինյանը «կես կատակ ռեժիմով» ընդգծեց նաև պատմական մի զուգահեռ. «Երևի մեր պատմության մեջ առաջին անգամն է, որ մետրոպոլիան մեզ ոչ թե ձգում է դեպի ինքը, այլ, ըստ էության, անուղղակի կերպով ասում է՝ ձեզ կհեռացնենք մեզնից։ Նման դեպք հայ ժողովրդի պատմության մեջ նախկինում երբեք տեղի չի ունեցել»։

Զեկույցում ներկայացված տվյալներին և կանխատեսումներին վարչապետը պատասխանեց. «Կապրենք, կտեսնենք»։ Ըստ նրա՝ կառավարության հիմնական ուշադրությունը Հայաստանի շարունակական զարգացումն է, անկախության և ինքնիշխանության պաշտպանությունը, ինչպես նաև արտաքին հարաբերությունների դիվերսիֆիկացիան։

«Երրորդ փորձը»

Վարչապետը պնդեց, որ նախորդ շրջանում Հայաստանի նկատմամբ կիրառված սահմանափակումները ո՛չ տնտեսական, ո՛չ քաղաքական առումով չեն բերել այն հետևանքներին, որոնց սպասում էին որոշ շրջանակներ Հայաստանում և նրա սահմաններից դուրս։ Ներկայիս իրավիճակը նա որակեց որպես վերջին երեք տարիներին երրորդ փորձը՝ Հայաստանում ներքաղաքական անկայունություն հրահրելու։

Ըստ Փաշինյանի՝ առաջին փորձը 2023 թվականի իրադարձություններն էին Լեռնային Ղարաբաղում, որոնք տեղի ունեցան ռուս խաղաղապահների ներկայությամբ։ Դրանց նպատակն էր, նրա խոսքով, մարդկանց հոսքն ուղղել դեպի Հայաստան, մինչդեռ «հայտնի տեղերից» զուգահեռաբար իշխանափոխության կոչեր էին հնչում։ Երկրորդ փորձը 2026 թվականի հունիսի հերթական խորհրդարանական ընտրություններն էին։

«Այստեղ տնտեսական բաղադրիչը, ըստ էության, չկա, այստեղ գործ ունենք քաղաքական բաղադրիչի հետ։ Նպատակը Հայաստանում ներքաղաքական անկայունություն հրահրելն է և արդյունքում Հայաստանի պետության նկատմամբ վերահսկողություն սահմանելը, այսինքն՝ սկզբից դե-ֆակտո, հետագայում նաև դե-յուրե Հայաստանը անկախությունից զրկելը»,- ասաց վարչապետը։ Նա հավելեց, որ համոզված է՝ Հայաստանի պետությունը բավականաչափ դիմակայուն է և կհաղթահարի նաև այս իրավիճակը։

ԵՄ անդամակցության օրենքը՝ քաղաքացիական նախաձեռնությամբ

Փաշինյանը հիշեցրեց նաև ԵՄ-ին Հայաստանի անդամակցության գործընթաց սկսելու մասին օրենքի նախապատմությունը։ Ազգային ժողովն այդ օրենքն ընդունել է 2025 թվականի մարտի 26-ին։ Վարչապետի խոսքով՝ դա Հայաստանի պատմության մեջ առաջին դեպքն է, երբ օրենքն ընդունվել է քաղաքացիական նախաձեռնությամբ։ Մի շարք կազմակերպություններ և քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչներ օգտվեցին Սահմանադրությամբ նախատեսված հնարավորությունից. 50 հազ. ստորագրություն հավաքելու դեպքում կարելի է օրենքի նախագիծ ներկայացնել Ազգային ժողով։ Եթե խորհրդարանը նախագիծը չընդունի, 300 հազ. ստորագրությամբ այն կարող է դրվել հանրաքվեի։ «Սա Հայաստանում ժողովրդավարության շատ կարևոր արտահայտություն է, և մենք պատրաստվում ենք պաշտպանել նաև ժողովրդավարությունը մեր երկրում»,- նշեց Փաշինյանը։

Լուսանկարը՝ ՀՀ վարչապետի կայքի