Առանց ԵԱՏՄ-ի. չորս երկրների զեկույցի թվերի վերլուծություն և Հայաստանի ներառական զարգացման վարկած

Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի և Ռուսաստանի զեկույցը Հայաստանի համար կանխատեսում է ՀՆԱ-ի 15,6% անկում ԵԱՏՄ-ում անդամակցության կասեցման դեպքում։ Արմստատի, Հայաստանի Կենտրոնական բանկի և Պետական եկամուտների կոմիտեի, ինչպես նաև միջազգային պաշտոնական աղբյուրների առաջնային տվյալներն այլ պատկեր են տալիս. անցման ամենավատ տարում՝ ՀՆԱ-ի −0,5%-ից մինչև −8,3% (օրինակային բազային տարբերակում՝ −3,9%), 10 տարի անց (տարեկան մակարդակը 2025 թ.-ի համեմատ)՝ −5,0%-ից մինչև +5,7%։ Թե կոնկրետ որտեղ կհայտնվի Հայաստանն այս միջակայքում, կորոշի ոչ թե աշխարհագրությունը կամ հարևանների բարի կամքը, այլ այն, թե որքանով ներառական կդառնան նրա սեփական որոշումները՝ արդյոք գյուղը, մարզը և վարձու աշխատողը տեղ կստանան աճի նոր մոդելում։

Հոդվածը բաղկացած է երկու մասից։ Առաջինում վերլուծում ենք զեկույցը և վերահաշվարկում դրա թվերը։ Երկրորդում զարգացնում ենք երեք գործոնի մեր սեփական վարկածը (ԵԱՏՄ-ից դուրս գալը, ԹՐԻՓՓ-ը (Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման) և բաց սահմանները, մերձեցումը ԵՄ-ի հետ) և պատասխանում 11 հարցի այն մասին, թե ինչ է անհրաժեշտ, որպեսզի այդ գործոններն աշխատեն ամբողջ երկրի, այլ ոչ միայն Երևանի օգտին։ Հաշվարկները կատարվել են Claude-ի (Anthropic) օգնությամբ. բանաձևերը, ենթադրությունները և «ծախսեր–թողարկում» սինթետիկ աղյուսակը հրապարակված են կից Excel ֆայլում, իսկ ելակետային տվյալները՝ Արմստատի, Կենտրոնական բանկի և Պետական եկամուտների կոմիտեի բաց աղյուսակներում։

Մաս 1. Պատասխան չորս երկրների զեկույցին

Ինչ է պնդում չորս երկրների զեկույցը

Զեկույցը՝ «ԵԱՏՄ մասին պայմանագրի գործողությունը Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ կասեցնելու հնարավոր հետևանքների մասին», պատրաստվել է չորս նախագահների 2026 թ. մայիսի 29-ի համատեղ հայտարարության համաձայն և դեկտեմբերին կներկայացվի Եվրասիական բարձրագույն տնտեսական խորհրդին։ Դրա հիմնական գնահատականները (բաժիններ 4.2–4.3).

Աղբյուրը՝ չորս երկրների զեկույց, բաժիններ 4.2–4.3։

Զեկույցի թվաբանությունն անթերի է. մենք վերահաշվարկել ենք բոլոր հանրագումարները մինչև տասնորդականը։ Հարցեր առաջացնում է այլ բան. մոդելը, որից ստացվել են ՀՆԱ-ն և գնաճը, բացահայտված չէ, իսկ ելակետային ենթադրությունները հնարավորներից ամենավատն են։ Հայկական աշխատանքային խումբը (Էկոնոմիկայի նախարարություն, Կենտրոնական բանկ և Ֆինանսների նախարարություն) իր հաշվարկները դեռ չի հրապարակել։ Կա միայն բանավոր արդյունք։ Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը 2026 թ. հոկտեմբերի 21-ին ասել է. «ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու բացասական ազդեցությունը շատ մեծ չէ, գնահատվում է −0,65 տոկոս», զեկույցում «ամեն ինչ ուռճացված է մոտ 50 տոկոսով», իսկ գազի գնի փոփոխությունը մի սցենարում արժե 5,7%, մյուսում՝ ավելին («Առավոտ»)։ Թե ինչին են վերաբերում այդ տոկոսները (ՀՆԱ, տարի, հորիզոն), նախարարը չի հստակեցրել, իսկ մեթոդաբանությունը հրապարակված չէ։ Համեմատության համար. մեր հաշվարկում գազի գնից ուղղակի կորուստը բազային տարբերակում ՀՆԱ-ի մոտ 0,4% է (առանց երկրորդ փուլի ազդեցության), իսկ ամենավատ տարին բազային տարբերակում՝ −3,9%։

Որտեղ է զեկույցը սխալվում. հինգ ստուգում առաջնային տվյալներով

Ըստ զեկույցի՝ ԵԱՏՄ երկրներ ապրանքների արտահանման ($2,09 մլրդ), ծառայությունների արտահանման ($0,54 մլրդ) և փոխանցումների ($2,10 մլրդ) անկման գումարը կազմում է $4,73 մլրդ, այսինքն՝ գրեթե ճիշտ ՀՆԱ-ի հայտարարված $4,6 մլրդ կորուստը։ Նման համընկնումը հուշում է, որ զեկույցը կարող էր համախառն հոսքերը հավասարեցնել ՀՆԱ-ին, սակայն հրապարակված նյութերը բավարար չեն դրա մեթոդաբանությունը ստուգելու և հաշվարկի նման եղանակը բացառելու համար։ Մինչդեռ ՀՆԱ-ն ավելացված արժեք է, այլ ոչ թե շրջանառություն։

1. Իրական արտահանումը նվազել է գրեթե մեկ երրորդով, իսկ ՀՆԱ-ն աճել է։ Արմստատի տվյալներով (2025 թ., 2026 թ., «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը», աղյուսակ 1.1.2)՝ 2025 թ. ապրանքների և ծառայությունների իրական արտահանումը կրճատվել է 30,5%-ով, իսկ ՀՆԱ-ն աճել է 7,2%-ով, տնային տնտեսությունների սպառումը՝ 10,7%-ով։ 2026 թ. առաջին կիսամյակում աճը շարունակվել է. ըստ եռամսյակների՝ +5,2% և +6,7%։ Սա չի հերքում դուրս գալու հիպոթետիկ սցենարի վերաբերյալ զեկույցի գնահատականը. ՀՆԱ-ն աճել է առաջին հերթին սպառման հաշվին։ Սակայն սա ցույց է տալիս, որ համախառն արտահանման անկումը ՀՆԱ-ին չի փոխանցվում մեկը մեկի։

2. Զեկույցի «վերաարտահանման» խումբը ռուսական ոսկին և էլեկտրոնիկան է։ Ըստ Պետական եկամուտների կոմիտեի տվյալների (մաքսային տվյալներ)՝ 2025 թ. Ռուսաստանից ներմուծվել է $2,27 մլրդ-ի ոսկի (ԵԱՏՄ ԱՏԳ ԱԱ ծածկագիր 7108), իսկ Ռուսաստան արտահանվել է $789 մլն-ի հեռախոս (ԵԱՏՄ ԱՏԳ ԱԱ ծածկագիր 8517) և $142 մլն-ի հեռուստացույց (ԵԱՏՄ ԱՏԳ ԱԱ ծածկագիր 8528)։ Ընդհանուր առմամբ վերաարտահանումը կազմում է մոտ $3,0–4,1 մլրդ՝ $8,3 մլրդ ապրանքային արտահանումից։ Հայաստանին դրանից մնում է միայն վերաարտահանման մարժան (Հայաստանում մնացող հավելյալ արժեքը)։ Եվ այդ հոսքն արդեն ինքնըստինքյան կրճատվում է. 2026 թ. առաջին կիսամյակում ռուսական ոսկու ներմուծումը նվազել է 79%-ով, արտահանումը Արաբական Միացյալ Էմիրություններ՝ 74%-ով, իսկ տնտեսությունն աճել է։

3. Զեկույցի «փոխանցումների» 85%-ը առևտրային վճարումներ են։ Զեկույցը հիմք է ընդունում ԵԱՏՄ-ից $3,95 մլրդ մուտքային փոխանցում։ Սակայն ըստ Հայաստանի Կենտրոնական բանկի տվյալների՝ ԵԱՏՄ-ից ոչ առևտրային փոխանցումները՝ այն, ինչով ապրում են ընտանիքները, 2025 թ. կազմել են $598 մլն, որից Ռուսաստանից՝ $569 մլն։ Բոլոր երկրներից Հայաստան ուղարկված անձնական փոխանցումները, ըստ վճարային հաշվեկշռի, կազմել են $1,45 մլրդ։ Մնացած $3,36 մլրդ-ը Կենտրոնական բանկը դասում է առևտրային փոխանցումների շարքին. ըստ ամենայնի, դրանք հիմնականում գործարքների, այդ թվում՝ վերաարտահանման գործարքների դիմաց վճարումներ են։ Եթե զեկույցը դրանք համարում է ընտանիքների եկամուտ, այն վտանգում է դրանք երկու անգամ հաշվառել՝ և՛ որպես առևտուր, և՛ որպես փոխանցումներ։ Կենտրոնական բանկի երկու թվերի տարբերությունը ընդգրկման մեջ է. $598 մլն-ը միայն ԵԱՏՄ երկրներից բանկերի միջոցով կատարված ոչ առևտրային փոխանցումներն են, իսկ $1,45 մլրդ-ը՝ բոլոր երկրներից ստացված բոլոր անձնական փոխանցումներն ու աշխատավարձերը՝ ըստ վճարային հաշվեկշռի։

4. Ներմուծման անկումը ՀՆԱ-ի կորուստ չէ։ Երբ ապրանքը գնում են այլ մատակարարից, կորչում է գների տարբերությունը, այլ ոչ թե ամբողջ գումարը։ Վերակողմնորոշումն արդեն ընթանում է. 2026 թ. առաջին կիսամյակում Ռուսաստանից ներմուծումը նվազել է 27%-ով, իսկ Թուրքիայից աճել է 39%-ով, Գերմանիայից՝ 44%-ով, ԱՄՆ-ից՝ 53%-ով (մաքսային տվյալներ)։ Առաջին անգամ ի հայտ է եկել ներմուծում Ադրբեջանից՝ $17,9 մլն, հիմնականում նավթամթերք։

5. Գազ. զեկույցում նշված գինը վերին սահմանն է։ Ըստ մաքսային տվյալների՝ ռուսական գազը 2026 թ. առաջին կիսամյակում արժեցել է $174 1000 մ³-ի համար, 2025 թ.՝ $174,5 (2,23 մլրդ մ³՝ $389,0 մլն-ով)։ 30% արտահանման մաքսատուրքի վերականգնումը տալիս է մոտ $227. մինչև 2013 թ. Հայաստանը վճարում էր $270։ Զեկույցը հիմքում դնում է $300 և ինքն է այդ գինն անվանում «ինդիկատիվ»։

Ռուսական գազի այլընտրանքներ։ Մենք դրանք ավելացրել ենք մոդելում։ Իրանական գազի ուղղակի գնումը՝ ներկայիս «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» փոխանակումից ավելի (2025 թ.՝ 0,48 մլրդ մ³՝ $169 1000 մ³-ի համար մաքսային արժեքով, մաքսային տվյալներ), իմաստ ունի միայն այն դեպքում, եթե այն ռուսականից էժան է. այն զսպում են Իրանի դեմ ԱՄՆ պատժամիջոցները։ Ադրբեջանական գազը հնարավոր է միայն խաղաղության պայմանագրից և ցանցերի միացումից հետո, իսկ պայմանագրի ստորագրումը Ադրբեջանը պայմանավորում է Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությամբ (Ազգային ժողովի նախագահ Ռուբեն Ռուբինյանի խոսքով, Արմենպրես, 2026 թ. հոկտեմբերի 27)։ Ադրբեջանը 2026 թ. հունվար–հուլիսին Թուրքիային վաճառել է 5,648 մլրդ մ³ գազ $1,478 մլրդ-ով՝ $262 1000 մ³-ի համար (Ադրբեջանի վիճակագրության պետական կոմիտե, Trend)։ Սա թանկ է և՛ ներկայիս $174,5-ից, և՛ բազային $227-ից, ուստի ադրբեջանական գազը էժան աղբյուր չի դառնա. այն կարող է գործել որպես գնի առաստաղ։ Սա օրինակ է, այլ ոչ թե ակնկալվող խնայողություն. եթե Ռուսաստանը գինը բարձրացնի մինչև $300, իսկ $262-ով ադրբեջանական գազը դառնա իրական այլընտրանք, ռուսական գազի ամբողջ ծավալի (2025 թ.՝ 2,23 մլրդ մ³) գինը չի կարող գերազանցել $262-ը. դա տարեկան մոտ $85 մլն է, իսկ ավելի թանկ իրանական գազից հրաժարվելու և երկրորդ փուլի ազդեցության հետ միասին՝ ՀՆԱ-ի մոտ 0,3%։ Ադրբեջանական գազի ինչ ծավալներ են իրականում հասանելի Հայաստանին, դեռ հայտնի չէ։ ԹՐԻՓՓ երթուղով դեպի Նախիջևան գազատարը՝ տարանցման դիմաց գազով վճարմամբ, որը խոստացել էր վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը (ՌԻԱ Նովոստի, 2026 թ. մայիսի 27), քիչ բան կտա. Նախիջևանն արդեն մատակարարվում է Թուրքիայից Իգդիր–Նախիջևան գազատարով, որի հզորությունը օրական մինչև 2 մլն մ³ է, տարեկան մոտ 0,73 մլրդ մ³ (Թուրքիայի էներգետիկայի նախարարություն)։ Նույնիսկ եթե այդ ամբողջ ծավալն անցնի Հայաստանով, և նա ստանա 5%՝ այնքան գազ, որքան Վրաստանն է ստանում Հարավկովկասյան գազատարով տարանցման դիմաց (Արժույթի միջազգային հիմնադրամ, աշխատանքային փաստաթուղթ 04/209), դա մոտ 37 մլն մ³ է՝ գազի ներմուծման 2%-ից պակաս։ Արդյունքում գազային այլընտրանքները գրեթե չեն փոխում բազային գնահատականները և տեղաշարժում են միայն լավատեսական սահմանը՝ 0,1–0,2 տոկոսային կետով։

Մաքսատուրքեր. ԵԱՏՄ-ն արդեն հիմա վերցնում է հայկական բյուջեից։ 2025 թ. Հայաստանը հավաքել է 124 մլրդ դրամի ներմուծման մաքսատուրք և ԵԱՏՄ կանոններով 122,5 մլրդ-ը փոխանցել միության մյուս երկրներին, որից 104,3 մլրդ-ը՝ Ռուսաստանին. բաշխման նորմատիվով այն հետ է ստացել 69,5 մլրդ դրամ (որից 1,5 մլրդ-ը՝ իր իսկ միջոցները)։ Ֆինանսների նախարարությունն ինքն է նշում արդյունքը. բյուջեն թերստացել է 54,5 մլրդ դրամ (մոտ $140 մլն, ՀՆԱ-ի 0,5%) և դա բացատրում է Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցներով. մաքսատուրքը վճարվում է Հայաստանում այն ապրանքների համար, որոնք հետագայում գնում են Ռուսաստան (2025 թ. բյուջեի կատարման հաշվետվություն, «Եկամուտներ» բաժին և ներմուծման մաքսատուրքերի վերաբերյալ տեղեկանք, ARLIS)։ Սա ավելին է, քան գյուղատնտեսության վրա բյուջեի տարեկան ծախսերը (43,1 մլրդ դրամ)։ Դուրս գալուց հետո Հայաստանն իրեն կպահի սեփական ներմուծումից գանձվող մաքսատուրքերը, սակայն կկորցնի բաշխումից ստացվող մուտքերը. բյուջեի համար զուտ արդյունքը կախված է նրանից, թե որքան վերաարտահանում կպահպանվի։ Մեր մոդելում այս ալիքը ՀՆԱ-ի վրա չի ազդում. դա վերաբաշխում է բյուջեների միջև։

Ատոմակայան, հացահատիկ և պարտք. կախվածություններ, որոնք մոդելը չի հաշվարկում։ 2025 թ. ատոմակայանը տվել է Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի 29,1%-ը, գազով աշխատող ջերմաէլեկտրակայանները՝ 33,6%-ը (Արմստատ, «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը», 2025 թ. հունվար–դեկտեմբեր, բաժին 1.2.1), իսկ $22,2 մլն-ի միջուկային վառելիքն ամբողջությամբ ներմուծվել է Ռուսաստանից (մաքսային տվյալներ)։ Երկրորդ էներգաբլոկի շահագործման ժամկետի կրկնակի երկարաձգումը բյուջեն ֆինանսավորում է վարկով՝ 20,1 մլրդ դրամ 10 տարով (կառավարության 2026 թ. հուլիսի 9-ի № 995-Ա որոշում, ARLIS)։ 2025 թ. Հայաստանը ներմուծել է 333 հազ. տ ցորեն $83 մլն-ով, 99,4%-ը՝ Ռուսաստանից, և ևս 50 հազ. տ ալյուր, 96%-ը՝ Ռուսաստանից (մաքսային տվյալներ), մինչդեռ հացահատիկի և հատիկաընդեղենի ողջ սեփական բերքը կազմել է 253 հազ. տ (Արմստատ, բաժին 1.2.2)։ Վերջապես՝ պարտքը. 2025 թ. Հայաստանը պետական վարկերի գծով Ռուսաստանին վճարել է $45,8 մլն (որից $19,5 մլն-ը՝ ատոմակայանի վերականգնման վարկի, մնացածը՝ ռազմական արտադրանքի վարկերի գծով) և $33,3 մլն՝ Կայունացման և զարգացման եվրասիական հիմնադրամին (2025 թ. բյուջեի կատարման հաշվետվություն, պետական պարտքի վերաբերյալ տեղեկանք, ARLIS)։ 2026 թ. սեպտեմբերի 30-ի դրությամբ կառավարության պարտքը Ռուսաստանին կազմել է մոտ $79 մլն (կառավարության $4,3 մլրդ արտաքին վարկերի 1,8%-ը), Կայունացման և զարգացման եվրասիական հիմնադրամին՝ մոտ $406 մլն (9,4%) (Ֆինանսների նախարարություն, կառավարության պարտքի ամսական տեղեկագիր, 2026 թ. սեպտեմբեր)։ Հիմնադրամը հիմնադրվել է առանձին պայմանագրով 2009 թ. հունիսի 9-ին (այն ժամանակ՝ ԵվրԱզՏՀ հակաճգնաժամային հիմնադրամ), և նրա մասնակիցների թվում է Տաջիկստանը, որը ԵԱՏՄ անդամ չէ (հիմնադրամի հիմնադիր փաստաթղթեր)։ Մոդելում այս կախվածությունները ՀՆԱ-ի վրա չեն ազդում. ԵԱՏՄ անդամակցությունը դրանք չի որոշում, սակայն հենց այստեղ են կենտրոնացված այն ռիսկերը, որոնց դեմ պետք է նախապես ապահովագրվել։

Ինչ է զեկույցը ճիշտ տեսնում։ Իրական խոցելիություններ կան. կոնյակ (արտահանման 83%-ը՝ Ռուսաստան), մրգեր և բանջարեղեն (95%), զբոսաշրջություն (2025 թ. ներգնա զբոսաշրջիկների 40,7%-ը՝ Ռուսաստանից, Արմստատ), գազ և ռուսական կապիտալ։ Վերջինը կարևոր է. 2026 թ. առաջին կիսամյակում Ռուսաստանը տվել է 113,5 մլրդ դրամ զուտ ուղղակի ներդրումներից 53,5 մլրդ-ը՝ գրեթե կեսը (Արմստատ, «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը, 2026 թ. հունվար–օգոստոս», բաժին 4.2)։

Աղբյուրներ՝ Արմստատ, «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը» (2026 թ. հունվար և 2026 թ. հունվար–հուլիս), աղյուսակ 1.1.2, Հայաստանի Կենտրոնական բանկ, ֆիզիկական անձանց փոխանցումներն ըստ երկրների և անձնական փոխանցումներն ըստ վճարային հաշվեկշռի, Պետական եկամուտների կոմիտե, արտաքին առևտրի վիճակագրություն։

Մեր վերահաշվարկը. որքան կարող է իրականում արժենալ դուրս գալը

Եթե հոսքերը վերածենք ավելացված արժեքի և հաշվի առնենք առաջին մեղմող գործոնները, անցման ամենավատ տարին Հայաստանին կարժենա մոտավորապես $1,1 մլրդ, կամ ՀՆԱ-ի 3,9%-ը։

BD-ի հաշվարկ Claude-ի օգնությամբ, Արմստատի, Հայաստանի Կենտրոնական բանկի, Պետական եկամուտների կոմիտեի տվյալներ, ԵԱՏՄ զեկույց, մոդելը՝ Excel-ում

Մեթոդը պարզ է և ստուգելի. յուրաքանչյուր ալիքի համար հոսքը բազմապատկվում է դրա փոփոխությամբ և ավելացված արժեքի բաժնով, այնուհետև ավելացվում է «երկրորդ փուլի ազդեցությունը»։ Բոլոր 53 պարամետրերն աղբյուրներով ներկայացված են Excel-ում (մոդելի ֆայլը հրապարակվում է հոդվածի հետ միասին), և ցանկացած ընթերցող կարող է տեղադրել իր թվերը։

Աղբյուրը՝ BD-ի հաշվարկ Claude-ի օգնությամբ. բոլոր պարամետրերը և պաշտոնական տվյալների հղումները՝ հոդվածին կից մոդելի ֆայլում (Excel), զեկույցի թիվը՝ չորս երկրների զեկույց։

Նույնիսկ եթե ընդունենք զեկույցի անկման հիմնական տոկոսները ԵԱՏՄ արտահանման, փոխանցումների և գազի գծով (հոռետեսական տարբերակ), մեր մոդելը ցույց է տալիս հայտարարվածից գրեթե երկու անգամ փոքր հարված. ամենավատ տարում ՀՆԱ-ի −8,3%՝ −15,6%-ի դիմաց։ Սա ենթադրությունների այլ հավաքածուի արդյունք է, այլ ոչ թե վնասի ապացուցված չափ։ Մեր գտած անալոգներում տարեկան անկումը հազվադեպ է գերազանցել ՀՆԱ-ի 4–6%-ը. բացառություններ են պատերազմը (Ուկրաինա, 2014–2015 թթ.) կամ համակարգի փլուզումը (Բալթյան երկրներ, 1992–1993 թթ.)։ Մեր հաշվարկը, ինչպես և զեկույցը, ելնում է 2025 թ. հոսքերից, այսինքն՝ դուրս գալու ազդեցության մեջ ներառում է նաև արդեն կիրառված ռուսական արգելքները։ Ինչ չի որսում հաշվարկը. դրամի փոխարժեքը, գնաճը, բյուջեն և ամենավատ սցենարները՝ գազի ամբողջական անջատումը կամ Վերին Լարսի արգելափակումը։

Մաս 2. Մեր վարկածները. երեք գործոն և ներառական արդիականացում

Երեք գործոն և չորրորդը, որը որոշում է ելքը

Մեր վարկածը. ԵԱՏՄ-ից դուրս գալը՝ ԹՐԻՓՓ-ի կառուցմանը, Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ սահմանների բացմանը և ԵՄ-ի հետ մերձեցմանը զուգահեռ, Հայաստանին տալիս է դժվար անցում և զգուշորեն դրական արդյունք 10 տարի անց, բայց միայն այն դեպքում, եթե խաղաղությունից և ԵՄ կանոններին անցնելուց հետո իսկապես գան ներդրումներ. առանց դրանց 10 տարի անց բազային արդյունքը ՀՆԱ-ի մոտ −1,0% է։ Սակայն ինքնին երեք գործոնները քիչ բան են տալիս։

Աղբյուրը՝ BD-ի հաշվարկ Claude-ի օգնությամբ, բազային տարբերակ. բաշխումն ըստ ալիքների և յուրաքանչյուր պարամետրի աղբյուրը՝ հոդվածին կից մոդելի ֆայլում (Excel)։

Ինչու այսքան համեստ։ 43 կիլոմետրանոց ԹՐԻՓՓ-ով ուղղակի տարանցումը կտա տարեկան $4,5–17 մլն (Պետական եկամուտների կոմիտեի նախկին ղեկավար Դավիթ Անանյանի հաշվարկ, Vectors)։ Համաշխարհային բանկի գնահատմամբ, որը բերում է ԱՄՆ միջազգային զարգացման ֆինանսավորման կորպորացիան (DFC), տարածաշրջանային կապակցվածության բարելավումը Հայաստանին կտա տարեկան մինչև $100 մլն խնայողություն և ՀՆԱ-ի մոտ +0,5–1%. մեր գնահատմամբ՝ դա հասանելի է միայն այն դեպքում, եթե երթուղին միացվի ներքին ցանցին (DFC)։ 2026 թ. առաջին կիսամյակում ԵՄ արտահանումն աճել է 80%-ով, սակայն մաքսային տվյալներով գրեթե ողջ աճը պղնձի խտանյութն է Բուլղարիա ($29-ից մինչև $177 մլն) և մոլիբդենը Բելգիա ($39-ից մինչև $92 մլն)։ Գյուղատնտեսական արտադրանքի վերակողմնորոշումը թվերում դեռ չի երևում։

Չորրորդ գործոնը։ Մոդելում 10 տարի անց ամենամեծ հոդվածը ոչ թե տարանցումն է կամ արտոնությունները, այլ խաղաղությունից և ԵՄ կանոններին անցնելուց հետո ներդրումները (բազային տարբերակում՝ +$0,44 մլրդ, լավատեսական տարբերակում՝ մինչև +$1 մլրդ)։ Հենց այս ենթադրությունն է որոշում արդյունքի նշանը. առանց դրա 10 տարի անց բազային արդյունքը ՀՆԱ-ի −1,0% է։ Հենարանը Ժնևի անվտանգության քաղաքականության կենտրոնի (GCSP) գնահատականն է. խաղաղությունից հետո ուղղակի ներդրումների առնվազն 20% աճը տալիս է պոտենցիալ ՀՆԱ-ի +5–6% (GCSP). մենք վերցնում ենք ստորին սահմանի մեկ երրորդը, որպեսզի կրկնակի չհաշվենք սահմաններից և ԵՄ-ի հետ առևտրային ռեժիմից ստացվող օգուտը։ Ընդ որում, խաղաղության պայմանագիրը դեռ ստորագրված չէ։ Իսկ թե ինչից է կախված՝ կգա՞ն արդյոք ներդրումները, և ում բաժին կհասնի աճը, հաջորդ բաժինների թեման է։

Ինչպես են հաշվարկվել ավելացված արժեքի բաժինները և բազմարկիչը։ «Ծախսեր–թողարկում» աղյուսակը Արմստատը հրապարակել է միայն 2006 թ. համար (Input-Output table, 2006), ուստի մենք կառուցել ենք սինթետիկ աղյուսակ 2025 թ. համար. ճյուղերի միջև կապերը վերցված են 2006 թ. աղյուսակից, իսկ յուրաքանչյուր ճյուղի միջանկյալ սպառման և ավելացված արժեքի բաժինները՝ 2025 թ. ազգային հաշիվներից (Արմստատ՝ թողարկում, միջանկյալ սպառում, ավելացված արժեք), յուրաքանչյուր արտադրանքում ներմուծման բաժինը՝ ըստ 2025 թ. մաքսային վիճակագրության և վճարային հաշվեկշռի, առանց վերաարտահանման։ Արդյունքը. ԵԱՏՄ ավանդական արտահանման յուրաքանչյուր դոլարից Հայաստանում մնում է 0,72 դոլար ավելացված արժեք, ծառայությունների արտահանման դոլարից՝ նույնպես 0,72, իսկ տնային տնտեսությունների սպառման յուրաքանչյուր դրամից՝ ընդամենը 0,48 դրամ. մնացածը գնում է ներմուծմանը՝ ուղղակիորեն կամ մատակարարների շղթայի միջոցով։ Երկրորդ փուլի բազմարկիչը 1,36 է. տնային տնտեսությունների սպառումը կազմում է երկրի տնօրինվող եկամտի 0,73-ը, իսկ բյուջեն վերցնում է ՀՆԱ-ի 25%-ը (2025 թ. բյուջեի կատարման հաշվետվություն)։ Սա վերին գնահատական է. այն հաշվի չի առնում, որ Կենտրոնական բանկը և դրամի փոխարժեքը մասամբ մեղմում են երկրորդ փուլի ազդեցությունը։ Կայունության ստուգումը (առանց կառուցվածքը 2025 թ.-ի համար վերահաշվարկելու, 20%-ով ավելի կամ պակաս ներմուծմամբ) տալիս է 0,68–0,76 արտահանման, 0,42–0,54 սպառման և 1,30–1,42 բազմարկչի համար։ Հաշվարկը և բոլոր ելակետային տվյալները՝ մոդելի ֆայլում («Ծախսեր–թողարկում» թերթ)։

Վերապահումներ մոդելի վերաբերյալ։ Սա կանխատեսում չէ, այլ օրինակային հաշվարկ։ Ավելացված արժեքի բաժինները, սպառման հայրենական բաժինը և բազմարկիչը հաշվարկված են «ծախսեր–թողարկում» սինթետիկ աղյուսակով, սակայն ճյուղերի միջև կապերն այնտեղ 2006 թ. մակարդակի են։ Արտահանման, փոխանցումների և ծառայությունների անկումը և ներդրումային ազդեցությունը սցենարային ենթադրություններ են, այլ ոչ թե տվյալների վրա հիմնված գնահատականներ, իսկ բազային տարբերակը միջին ենթադրությունների հավաքածու է, այլ ոչ թե ամենահավանական ելքը։ «10 տարի անց»-ը ազդեցության տարեկան մակարդակն է 2025 թ.-ի համեմատ, այլ ոչ թե տասը տարվա կորուստների կամ օգուտների գումարը։ Վերաարտահանումն առանձնացված է ըստ ապրանքային խմբերի (տեխնիկա, թանկարժեք մետաղներ, ոսկերչական իրեր), այլ ոչ թե ներմուծման և վերավաճառքի հաստատված գործարքներով, իսկ դրա 3–8% մարժան ենթադրություն է։ Գազը և ներմուծման թանկացումը հաշվի են առնված ուղղակիորեն՝ առանց պահանջարկի արձագանքի, սուբսիդիաների և գներին փոխանցման։ Զգայունության ստուգումը («Զգայունություն» թերթը մոդելի ֆայլում. արժեքները հաշվարկված են առանձին sens.py սկրիպտով, որի տեքստը «Սկրիպտներ» թերթում է, և Excel-ում պարամետրերը փոխելիս դրանք չեն վերահաշվարկվում) ցույց է տալիս. եթե պարամետրերը փոխել մեկ առ մեկ (մի քանի պայմանների միաժամանակյա վատթարացումն այս ստուգումը ցույց չի տալիս, այն նկարագրում է հոռետեսական տարբերակը՝ −8,3% ամենավատ տարում և −5,0% 10 տարի անց), ամենավատ տարին մնում է ՀՆԱ-ի −3,0%-ից −4,7% սահմաններում, 1,0 բազմարկիչը տալիս է −3,0%, 1,53-ը՝ −4,4%։ 10 տարի անց արդյունքը փխրուն է. ՀՆԱ-ի 1,5%-ի փոխարեն 0,5% ներդրումային ազդեցության դեպքում բազային տարբերակն անցնում է բացասական գոտի (−0,5%), 3,5%-ի դեպքում՝ +2,5%։ Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներն առանձին չեն մոդելավորվում։ Հեռահաղորդակցական, համակարգչային և տեղեկատվական ծառայությունների արտահանումը 2025 թ. կազմել է 1 մլրդ 775 մլն դոլար՝ ՀՆԱ-ի մոտ 6%-ը (Կենտրոնական բանկի վճարային հաշվեկշիռ), սակայն ըստ երկրների բաշխում չեն հրապարակում ո՛չ Կենտրոնական բանկը, ո՛չ Արմստատը, ուստի հայտնի չէ, թե դրա որ մասն է կախված ԵԱՏՄ շուկայից։ Հաշվարկում այդ ծառայությունները ներառված են դեպի ԵԱՏՄ ծառայությունների ընդհանուր արտահանման մեջ. չորս երկրների զեկույցը դեպի ԵԱՏՄ տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների ծառայությունների արտահանման անկումը գնահատում է 32,9%, սակայն բազան չի բացահայտում։ Զեկույցում ենթադրվող՝ դեպի երրորդ երկրներ ծառայությունների արտահանման կրճատումը (−12,8%) մենք հաշվի չենք առնում. զեկույցը չի բացատրում նման կրճատման մեխանիզմը։ Ուժեղ եզրակացության համար սցենարային գործակիցները պետք է գնահատել տվյալներով, իսկ Արմստատը պետք է հրապարակի «ծախսեր–թողարկում» արդիական աղյուսակ։

Ներառական արդիականացման վարկած

Ներդրումներն ու նոր շուկաները կդառնան աճ ամբողջ երկրի համար միայն այն դեպքում, եթե արդիականացմանը ներգրավված լինեն նրանք, ովքեր այժմ մնում են դրանից դուրս՝ գյուղը, մարզերը, փոքր արտադրողը և վարձու աշխատողը։ Հակառակ դեպքում շահույթը կկենտրոնանա Երևանում, իսկ կորուստները՝ ագրոհատվածում և միգրանտների ընտանիքներում։

Մեկնակետը՝ երկու Հայաստան.

• Երևանը տալիս է ՀՆԱ-ի 65,8%-ը (2023 թ., մինչդեռ 2021 թ.՝ 57,4%, այսինքն՝ կենտրոնացումն աճում է, Արմստատ, «Հայաստանի ազգային հաշիվներ, 2025», աղյուսակ 6.2), իսկ գյուղատնտեսությունը՝ ՀՆԱ-ի 7,9%-ը (2025 թ.)՝ զբաղվածների 17,6%-ի պայմաններում (2024 թ., Արմստատ, «Վիճակագրական տարեգիրք 2025», աղյուսակ 3.16, FAO-ի 28%-ի մասին տվյալները հնացել են (FAO)։
• Աղքատությունը՝ 21,7% (2024 թ.), գյուղում՝ 26,1%, Երևանում՝ 16,9% (Արմստատ, «Հայաստանի սոցիալական պատկերը և աղքատությունը, 2025»)։
• Երևանի և ամենաաղքատ մարզի միջև աշխատավարձերի տարբերությունը 2,3 անգամ է. 328 հազ. 911 դրամ՝ Գեղարքունիքի 144 հազ. 908 դրամի դիմաց (2024 թ., Արմստատ, «ՀՀ մարզերը և Երևան քաղաքը թվերով, 2025»)։
• Գյուղատնտեսությունը 8 տարում կրճատվել է 10%-ով (Արմստատ, «Հայաստանի ազգային հաշիվներ, 2025»), խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը 2022–2026 թթ. նվազել է 559,5-ից մինչև 468 հազ. գլուխ (−16%, Արմստատ, 2026 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ անասունների հաշվառման արդյունքներ), իսկ շինարարությունը նույն ժամանակահատվածում աճում է տարեկան 20%-ով (Արմստատ)։

Վարկածի վեց ուղղությունները քննարկված են ստորև.

1. Ովքեր են մասնակցում որոշումներին. էլիտաներ, արտաքին խաղացողներ, արհմիություններ։
2. Զարգացման ֆինանսավորում. պարտք, նպատակային պարտատոմսեր, ենթակառուցվածքներ՝ սոցիալական ծրագրերի փոխարեն։
3. Երևանակենտրոն կողմնակալություն. շինարարություն, կյանքի որակ, վարկ բնակչությանը։
4. Մարզեր և աշխատանք. ոչ բարդ արտադրություններ և գյուղ։
5. ԵՄ ստանդարտները որպես գործիք. արտահանում, ներմուծման փոխարինում, շուկայի պաշտպանություն։
6. Միջանցքներ և Կենտրոնական Ասիա. Հայաստանը՝ որպես տարածաշրջանային հենակետ։

1. Ովքեր են մասնակցում որոշումներին

Ո՛չ հայկական էլիտաները, ո՛չ արտաքին խաղացողները դեռ ներառականությունը նպատակ չեն դարձնում. որոշումները կառուցվում են աշխարհաքաղաքականության, ենթակառուցվածքների և մակրոտնտեսական կայունության շուրջ, իսկ գյուղը, մարզերը և վարձու աշխատողները դրանց թույլ են մասնակցում։

Մասնակցության ինստիտուտներ կան, բայց աշխատում են ձևականորեն.

• V-Dem ինստիտուտի (Varieties of Democracy, «Ժողովրդավարության տարատեսակներ», Գյոթեբորգի համալսարան) 2025 թ. գնահատմամբ՝ Հայաստանը տարածաշրջանում միակ ընտրական ժողովրդավարությունն է, Վրաստանը և Ադրբեջանը՝ ընտրական ավտոկրատիաներ։ Հայաստանի լիբերալ ժողովրդավարության ինդեքսը 0,37 է (86-րդ տեղ 179-ից), Վրաստանինը՝ 0,28 (101-րդ), Ադրբեջանինը՝ 0,05 (164-րդ)։ Սակայն 2020 թ.-ից Հայաստանում ընթանում է կրկնակի ավտոկրատացում. ինդեքսը նվազել է 0,249-ով, ինչը նման դրվագների շարքում աշխարհում վեցերորդ ամենախոր անկումն է, և հեղինակները դա կապում են կառավարման անձնակենտրոն ոճի և խոսքի ազատության ու քաղաքացիական տարածության սահմանափակումների հետ (V-Dem Institute, Democracy Report 2026, աղյուսակ 5 և աղյուսակ A2)։
• Եռակողմ հանձնաժողովի (կառավարություն, գործատուներ, արհմիություններ) որոշումները պարտադիր կատարման ենթակա չեն (EaP CSF)։
• Օրինագծերի քննարկման e-draft.am պորտալը գործում է 2017 թ.-ից և իրականում օգտագործվում է. այնտեղ հրապարակվել է 10 հազ. 85 նախագիծ, քաղաքացիներն ու կազմակերպությունները ներկայացրել են 18 հազ. 809 առաջարկ, կայքն ամսական այցելվում է 450–820 հազ. անգամ։ Թույլ կողմը հետադարձ կապն է. 4 հազ. 57 առաջարկի (22%) գերատեսչությունները ժամկետում չեն պատասխանել (e-draft.am պորտալի վիճակագրություն, տվյալները՝ 2026 թ. հոկտեմբերի դրությամբ)։
• Հայաստանի արհմիությունների կոնֆեդերացիայի մեջ մտնող 18 ճյուղային արհմիություններում 2026 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ անդամակցում էր 188 հազ. 280 մարդ (Հայաստանի արհմիությունների կոնֆեդերացիա)՝ 2025 թ. 1 մլն 177 հազ. զբաղվածների մոտ 16%-ը (Արմստատ, աշխատուժի հետազոտություն, BD-ի հաշվարկ)։ Արհմիությունների միջազգային կոնֆեդերացիայի իրավունքների համաշխարհային ինդեքսը (ITUC Global Rights Index 2025)՝ 5-ից 3 (ՀԱՄԿ-ի վերաշարադրմամբ)։
• Նվազագույն աշխատավարձը 2023 թ.-ից սառեցված է 75 հազ. դրամի վրա, թեև 2021 թ. կառավարությունը խոստացել էր մինչև 2026 թ. այն հասցնել 85 հազ. դրամի (կառավարության 2021–2026 թթ. ծրագիր, ARLIS, «Նվազագույն ամսական աշխատավարձի մասին» օրենք, ARLIS)։ 303 հազ. 140 դրամ միջին աշխատավարձի պայմաններում (2025 թ.) սա 25%-ից պակաս է։
• Մարդկանց միջև վստահությունը ցածր է. միայն 23%-ն է կարծում, որ «մարդկանց մեծամասնությանը կարելի է վստահել» (Caucasus Barometer 2024)։ Իսկ առանց վստահության չեն աշխատում ո՛չ կոոպերատիվները, ո՛չ արհմիությունները, ո՛չ արտահանման համախմբված խմբաքանակները։

Արտաքին խաղացողները օրակարգը կառուցում են երթուղիների և խոշոր նախագծերի շուրջ։ ԱՄՆ-ին է պատկանում ԹՐԻՓՓ համատեղ ընկերության 74%-ը, Հայաստանին՝ 26%-ը (ԱՄՆ միջազգային զարգացման ֆինանսավորման կորպորացիա, ԹՐԻՓՓ նախագծի հրապարակային ամփոփագիր), կա նաև Անդրկասպյան երթուղու երկրների համար $201 մլն-անոց TRIPP+ հիմնադրամը (տե՛ս բաժին 8)։ ԹՐԻՓՓ-ի մասին շրջանակային համաձայնագիրը (տեքստը ՀՀ ԱԳՆ կայքում) ստորագրվել է 2026 թ. հունիսի 1-ին և 4-ին, կառավարությունը այն խորհրդարան է ներկայացրել սեպտեմբերի 29-ին, իսկ հոկտեմբերի 28-ին Ազգային ժողովը վավերացրել է այն՝ 63 կողմ, 32 դեմ ձայնով (Արմենպրես)։ Համաձայնագիրը դեռ ուժի մեջ չի մտել. կողմերը դեռ պետք է նոտաներ փոխանակեն (հոդված 11), իսկ համատեղ ընկերության կանոնադրությունը և բաժնետերերի համաձայնագիրը, ըստ արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանի, դեռ պետք է համաձայնեցվեն, ուստի համատեղ ընկերությունը և արտոնությունները առայժմ համաձայնագրի պայմաններ են, ոչ թե գործող նախագիծ։ Համաձայնագրով Հայաստանը սեփական միջոցների հաշվին ապահովում է, որ երթուղու հատվածների երկայնքով հողը պատկանի պետությանը և զերծ լինի ծանրաբեռնվածություններից, այնուհետև համատեղ ընկերությանը փոխանցում է բացառիկ իրավունքներ 49 տարով՝ ևս 50 տարով երկարաձգելու հնարավորությամբ (այդ դեպքում Հայաստանի բաժինը կաճի մինչև 49%), իսկ Հայաստանում հարկային արտոնությունները վերաբերում են համատեղ ընկերության կողմից ամերիկյան բաժնետիրոջը վճարվող շահաբաժիններին (եթե վերջինս, ի վերջո, պատկանում է ԱՄՆ կառավարությանը), նրա նախագծային ընկերությունների շահաբաժիններին, դրանց բաժնեմասերի վաճառքից կապիտալի աճին և համատեղ ընկերությանը հողի նկատմամբ իրավունքների փոխանցմանը (հոդվածներ 3, 6 և 9)։ Ֆինանսների նախարարությունը զգուշացնում է, որ համաձայնագիրը կարող է ավելացնել բյուջեի ծախսերը և նվազեցնել եկամուտները, սակայն դրանց չափը գնահատել դեռ հնարավոր չէ (Ազգային ժողով, Կ-18-29.09.2026-ԱՀ-011/0 օրենքի նախագիծ և նախարարությունների եզրակացություններ)։ Համաձայնագրի համար Արդարադատության նախարարությունն արդեն վեց օրենքում փոփոխություններ է նախապատրաստում. վավերացված միջազգային պայմանագրով ստեղծված և առնվազն 25% պետական մասնակցությամբ ընկերությունները դուրս են բերվում գնումների, տնտեսական մրցակցության պաշտպանության և պետություն-մասնավոր գործընկերության մասին օրենքների գործողությունից (նախագիծը e-draft.am կայքում, քննարկումը՝ մինչև 2026 թ. հոկտեմբերի 31-ը)։ ԵՄ-ն առաջարկում է մինչև €2,5 մլրդ ներդրումներ և «Կայուն Սյունիք» ծրագիրը։ Ներառական բաղադրիչով բացառություն է Գյուղատնտեսության և գյուղական տարածքների զարգացման եվրոպական հարևանության ծրագիրը (ENPARD, €25 մլն՝ կոոպերատիվների համար), սակայն այն ավարտվել է։ Ռուսաստանն ազդում է շուկայի, գազի և սեփականության միջոցով։

Ինչ է առաջարկում վարկածը.

• եռակողմ հանձնաժողովի որոշումները դարձնել պարտադիր քննարկման ենթակա և ներդնել նվազագույն աշխատավարձի ինդեքսավորման բանաձև;
• ներառականության ցուցանիշները (զբաղվածությունը մարզերում, գյուղի եկամուտները) ներառել արտաքին ֆինանսավորման պայմանների մեջ, ինչպես արվել է Լեհաստանի և Բալթյան երկրների համար ԵՄ համախմբման հիմնադրամներում։ Այնտեղ յուրաքանչյուր ծրագրի միջոցների 6%-ը կազմում էր «արդյունավետության պահուստ» և հատկացվում էր միայն այն դեպքում, եթե երկիրը հասնում էր հայտարարված ցուցանիշներին, իսկ գումարները բաշխվում էին տարածաշրջանների միջև՝ ըստ դրանց մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի (ԵՄ թիվ 1303/2013 կանոնակարգ, հոդվածներ 20–22 և 90, հավելված II. 2021–2027 թթ. գործող կանոնները՝ ԵՄ 2021/1060 կանոնակարգ);
• գյուղական և ճյուղային միություններին տեղ տալ ԵՄ-ի հետ մերձեցման աշխատանքային խմբերում. հենց նրանք պետք է կատարեն նոր ստանդարտները։

Համեմատական օրինակ. Շվեդիայում, Դանիայում, Նորվեգիայում և Ֆինլանդիայում արհմիություններին անդամակցում է աշխատողների 51–66%-ը (2024 թ.), իսկ Էստոնիայում, Լիտվայում և Լատվիայում՝ 6–10%-ը (2021–2023 թթ.) (ՏՀԶԿ, արհմիությունների տվյալների բազա)։ Բալթյան երկրները ԵՄ-ին անդամակցելուց հետո արագ աճեցին, բայց զանգվածային արտագաղթ ապրեցին. դրա կապը թույլ սոցիալական երկխոսության հետ մեր վարկածն է։ Իր սփյուռքով Հայաստանի համար սա ուղղակի նախազգուշացում է։

2. Գումար զարգացման համար. պարտք, նպատակային պարտատոմսեր, ենթակառուցվածքներ

Հայաստանում ազգային ենթակառուցվածքային պարտատոմսեր չկան երեք պատճառով. պարտքը հարկաբյուջետային կանոնի շեմին է, փոխառությունը թանկ է, իսկ պետությունը չի հասցնում յուրացնել նույնիսկ արդեն հատկացված կապիտալ ծախսերը։

Ենթակառուցվածքներ՝ սոցիալական ծրագրերի փոխարե՞ն։ Ընտրությունը կեղծ է։ 2026 թ. հունվար–օգոստոսին կապիտալ ծախսերը կազմել են բյուջեի բոլոր ծախսերի ընդամենը 12,6%-ը և կրճատվել են մեկ քառորդով, մինչդեռ սոցիալական նպաստներն ու կենսաթոշակներն աճել են 27%-ով (Արմստատ, տե՛ս վերևի աղյուսակը)։ Նեղ տեղը նախագծեր պատրաստելու և վարելու կարողությունն է, ոչ թե սոցիալական ծրագրերի գումարները։ Մեր վարկածը. ենթակառուցվածքները, որոնք փոխում են կյանքի որակը մարզերում (ջուր, դեպի շուկաներ տանող ճանապարհներ, սառնարանային պահեստներ, մանկապարտեզներ), ինքնին լավագույն սոցիալական ծրագիրն են։ Սակայն դրանք պետք է ֆինանսավորել այնպես, որ չհատվի 50%-ի շեմը։

Ինչ կարելի է իրականում անել.

1. Նպատակային պարտատոմսեր Հայաստանի բնակիչների համար՝ կոնկրետ նախագծերի համար, հրապարակային հաշվետվողականությամբ։ Երկրի ներսում գումար կա. 2026 թ. սեպտեմբերի դրությամբ տնային տնտեսությունների ավանդները բանկերում կազմում են 3,9 տրլն դրամ (մոտ $10 մլրդ), որից ժամկետայինները՝ 2,6 տրլն (Կենտրոնական բանկ, ավանդներն ըստ հատվածների)։ Եվս մեկ աղբյուր է այն գումարը, որը գնում է մոլախաղերին. 2024 թ. խաղադրույքները խաղատներում և առցանց կազմել են 7,24 տրլն դրամ, շահումները՝ 7,09 տրլն, այսինքն՝ խաղացողները կորցրել են մոտ 142 մլրդ դրամ՝ բյուջեի տարեկան կապիտալ ծախսերի մեկ հինգերորդը (Պետական եկամուտների կոմիտեի տվյալներ՝ Factor.am-ի հարցմամբ. խաղատներ՝ 106,4 մլրդ խաղադրույք և 97,5 մլրդ շահում, առցանց խաղեր՝ 7,13 տրլն և 7,0 տրլն)։ Սեփական մարզում հասկանալի նախագծի պարտատոմսը՝ ավանդից բարձր և եվրապարտատոմսերի 7%-ից ցածր եկամտաբերությամբ, ձեռնտու է և՛ ավանդատուին, և՛ բյուջեին, իսկ պարտքը մնում է դրամով և երկրի ներսում։

Ավանդատուի ընտրությունը նեղ է. 2024 թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ Հայաստանում գրանցված էր 725 բաց բաժնետիրական ընկերություն, որոնց բաժնետոմսերը կարող է գնել ցանկացած ներդրող, և 3 հազ. 156 փակ բաժնետիրական ընկերություն՝ ընդդեմ 100 հազ. 66 սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության (Իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալություն, 2024 թ. հաշվետվություն)։ 2025 թ. նոյեմբերին գրանցվել է 12 նոր փակ բաժնետիրական ընկերություն, բաց՝ ոչ մեկը, սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություն՝ 789 (2025 թ. նոյեմբերի ամսական հաշվետվություն)։ Ուստի նպատակային պարտատոմսը բանկային ավանդից բացի խնայողությունների սակավաթիվ գործիքներից մեկն է։

2. Բացառություն ինքնածածկվող նախագծերի համար հարկաբյուջետային կանոնում (Արժույթի միջազգային հիմնադրամի հավանությամբ), եթե նախագիծը ստեղծում է եկամուտների հոսք՝ ջրի վճար, տարանցում, լոգիստիկ կենտրոնների վարձակալություն։
3. Նախագծերի ֆաբրիկա Ֆինանսների նախարարությանն առընթեր՝ պատրաստի տեխնիկատնտեսական հիմնավորումների փաթեթ Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի, Եվրոպական ներդրումային բանկի և ԵՄ Global Gateway ծրագրի համար։ Գումարը գալիս է նրանց մոտ, ովքեր պատրաստի նախագծեր ունեն։

Համեմատական օրինակներ։ Israel Bonds-ը 70 տարում հավաքել է ավելի քան $46 մլրդ. Հնդկաստանը 1998 և 2000 թթ. ներգրավել է $4,2 և $5,5 մլրդ (MPI)։ Ձախողումները նույնպես ուսանելի են. Հունաստանը 2011 թ. չհավաքեց նախատեսված $3 մլրդ-ը, իսկ GERD ամբարտակի համար եթովպական պարտատոմսերը 14 տարում սփյուռքից բերել են ընդամենը մոտ 1 մլրդ բիր։ Եզրակացություն. սփյուռքը գնում է վստահություն և թափանցիկություն, ոչ թե հայրենասիրություն։ Քենիան 2024 թ. տեղաբաշխել է հարկերից ազատված ենթակառուցվածքային պարտատոմսեր՝ 4,1 անգամ գերբաժանորդագրությամբ (Քենիայի կենտրոնական բանկ, IFB1/2024/8.5 աճուրդի արդյունքներ)։

3. Երևանակենտրոն կողմնակալություն. շինարարություն, կյանքի որակ, վարկ բնակչությանը

Վերջին տարիների աճը կենտրոնացած է երևանյան անշարժ գույքի և սպառողական վարկի վրա։ Սա ՀՆԱ է տալիս հիմա, բայց չի ստեղծում արտահանման բազա, որով հնարավոր կլինի դիմանալ ԵԱՏՄ-ից դուրս գալուն։

Շինարարություն։ Շինարարության ծավալն աճել է 20,2%-ով 2025 թ. (810,7 մլրդ դրամ), 22,9%-ով՝ 2026 թ. հունվար–ապրիլին և 24,7%-ով՝ հունվար–օգոստոսին (Արմստատ, «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը». տե՛ս նաև Ասիական զարգացման բանկ)։ Երևանում բնակարանների գների ինդեքսը 2018 թվականից աճել է գրեթե կրկնակի (Կենտրոնական բանկ)։ Շարժիչը հիփոթեքի գծով եկամտային հարկի վերադարձն է։ Երևանում այն վերացվել է 2025 թվականից, հարակից մարզերում կվերանա 2027 թվականից, մնացածում՝ 2029 թվականից (Grant Thornton)։ Կենտրոնական բանկի նախագահը ընդունել է գերտաքացման նշանները, բանկերը անշարժ գույքի ռիսկերի համար մոտ $500 մլն պահուստներ են ձևավորել։

Որքան կարող է սա շարունակվել։ Մեր կանխատեսումը՝ 2–3 տարի, ոչ ավելին։ Տեմպերը սահմանում են հարկային արտոնությունը (դրա վերացումը պահանջարկը մինչև 2027 և 2029 թթ. տեղափոխում է մարզեր), Ռուսաստանից գումարների ներհոսքը և վարկը։ ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու դեպքում երեք գործոններն էլ կթուլանան, իսկ շինարարությունը կդառնա առաջինը անկում ապրող ոլորտներից մեկը։

Կյանքի որակը և ներդրողները։ Վարչապետը հանձնարարել է ստեղծել Երևանում խցանումների հարցերով ճգնաժամային խումբ (կառավարության 2025 թ. հոկտեմբերի 16-ի նիստ)։ «Վեոլիա Ջուր»-ի համակարգում ջրի կորուստները 2025 թ. կազմել են 65,5%՝ 2024 թ. 67,3%-ի դիմաց (Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողով, 2025 թ. հաշվետվություն, էջ 54)։ Կյանքի որակի ազդեցության մասին ներդրողների հարցումներ մենք չենք գտել։

Վարկ բնակչությանը և բիզնեսին։ Դրամով առևտրային բանկերը տնային տնտեսություններին տրամադրել են 2,8 անգամ ավելի, քան մասնավոր ոչ ֆինանսական կազմակերպություններին, այսինքն՝ բիզնեսին. 2026 թ. օգոստոսի վերջի դրությամբ՝ 4,01 տրլն դրամ՝ 1,41 տրլն-ի դիմաց։ Արտարժութային վարկերը հաշվի առնելով՝ տարբերությունը կրճատվում է մինչև 1,1 անգամ (4,23 տրլն՝ 3,70 տրլն-ի դիմաց. Արմստատ, «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը», 2026 թ. հունվար–օգոստոս, բաժին 3.1, առևտրային բանկերի վարկերն ըստ հատվածների)։ Կառուցվածքը մտահոգիչ է.

• ընտանիքների պարտքերն աճում են եռակի արագ, քան վաստակը. տնային տնտեսություններին տրամադրված վարկերն աճել են 2025 թ. ընթացքում 19,6%-ով, իսկ մինչև 2026 թ. սեպտեմբեր ընկած տարում՝ 21,9%-ով (Կենտրոնական բանկ, վարկերն ըստ հատվածների), մինչդեռ միջին ամսական անվանական աշխատավարձը 2025 թ. դեկտեմբերին և 2026 թ. օգոստոսին նախորդ տարվա համեմատ բարձր է եղել ընդամենը 6,5%-ով (Արմստատ, «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը», բաժին 1.4.2. 2025 թ. հունվար–դեկտեմբեր, 2026 թ. հունվար–օգոստոս. BD-ի հաշվարկ);
• բիզնեսին տրամադրված վարկերի 62%-ը արտարժույթով է. 2026 թ. սեպտեմբերի դրությամբ՝ 2,37 տրլն՝ 3,82 տրլն դրամից (Կենտրոնական բանկ, վարկերն ըստ հատվածների)։

Ինչով է սա սպառնում ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու դեպքում։ Եթե Ռուսաստանից փոխանցումներն ու կապիտալը կրճատվեն, ընտանիքների պարտքային բեռը կդառնա ցնցումն ուժեղացնող ալիք։ Մոդելում այս ռիսկը նստած է բազմարկչի մեջ։ Համեմատական օրինակներ. Վրաստանը 2019 թվականից ֆիզիկական անձանց վարկերի ամսական վճարը սահմանափակել է նրանց եկամտի 20–60%-ով (Վրաստանի ազգային բանկ). Հունգարիայում 2009 թ. բնակչությանը և ընկերություններին տրամադրված արտարժութային վարկերը կազմում էին ՀՆԱ-ի 47%-ը, որից ՀՆԱ-ի 30,6%-ը՝ շվեյցարական ֆրանկով, և վարկառուները երկար էին դրանք մարում (Bruegel)։ Հայաստանում սպառողական վարկերը դրամով են, ուստի հունգարական սցենարը չի սպառնում, բայց վրացական սահմանափակումներն արժե դիտարկել։

4. Մարզեր և աշխատանք. ոչ բարդ արտադրություններ և արհմիություններ

Մարզերում էժան աշխատուժ կա, բայց այն առավելություն չի դառնում առանց երեք բանի՝ ուսուցման, լոգիստիկայի և խարսխային պատվիրատուի։ Հենց այդ պատճառով տեքստիլն առայժմ կենտրոնացած է Երևանում և նրա շրջակայքում։

Ինչ կա հիմա.

• թեթև արդյունաբերությունում (տեքստիլ, հագուստ, կաշի) 2025 թ. աշխատել է 11 հազ. 981 մարդ՝ 2024 թ. 12 հազ. 861-ի դիմաց, թողարկումը՝ մոտ 54,8 մլրդ դրամ (Արմստատ, «Արդյունաբերական կազմակերպությունների հիմնական ցուցանիշները…, 2025»). ոլորտի ներկայացուցիչների խոսքով՝ զբաղվածների ավելի քան 90%-ը կանայք են, և պակասում է մասնագիտական ուսուցումը (JAMnews);
• հագուստի արտահանումը՝ $280 մլն 2025 թ.՝ 2024 թ. $328 մլն-ի դիմաց (Պետական եկամուտների կոմիտե, ապրանքային խմբեր 61–62);
• իտալական աութսորսինգ. հագուստի արտահանումը Իտալիա՝ $61,5 մլն 2025 թ.՝ 2024 թ. $50,0 մլն-ի դիմաց (Պետական եկամուտների կոմիտե, խմբեր 61–62)։

Ինչու չեն գնում մարզեր։ Երևանի հետ աշխատավարձերի տարբերությունը հասնում է 2,3 անգամի։ Ոլորտն ինքը որպես հիմնական խոչընդոտներ նշում է կադրերի և մասնագիտական ուսուցման պակասը։ Միևնույն ժամանակ շինարարությունում և գյուղատնտեսությունում ավելի ու ավելի են ներգրավում Հնդկաստանից աշխատողների (2025 թ. ժամանակավոր կացության կարգավիճակ է ստացել Հնդկաստանի 2 հազ. 962 քաղաքացի, որից 1 հազ. 959-ը՝ աշխատանքի համար. ըստ ոլորտների բաշխում չկա, Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայություն)։ Այսինքն՝ խնդիրը մարդկանց քանակը չէ, այլ այն, որ արտադրամասում աշխատանքը 75 հազ. դրամ (մոտ $195) նվազագույն աշխատավարձով չի մրցակցում ո՛չ փոխանցումների, ո՛չ Ռուսաստանում սեզոնային աշխատանքի հետ։

Վարկած։ ԵԱՏՄ-ից դուրս գալը և Ռուսաստանում աշխատանքի թանկացումը (Մոսկվայում արտոնագիրը 2026 թ.՝ ամսական 10 հազ. ռուբլի. մոսկովյան 2,9323 գործակիցը սահմանված է Մոսկվա քաղաքի 2025 թ. նոյեմբերի 1-ի թիվ 41 օրենքով) աշխատուժի մի մասին կվերադարձնեն տուն։ Սա պատուհան է տարածաշրջանային արտադրամասերի համար, եթե դրան պատրաստվել. մասնագիտական ուսուցման կենտրոններ՝ ձեռնարկությունների հետ համատեղ, պատրաստի ենթակառուցվածքներով արտադրական տարածքներ Գյումրիում, Վանաձորում և Սյունիքում, մարզում զբաղվածությանը կապված սուբսիդիա։ Բացի այդ, Գյումրին կհայտնվի վերականգնված Կարս–Գյումրի գծի վրա։

Արհմիությունները ոչ թե խոչընդոտ են, այլ պայման։ Եվրոպական բրենդները կորպորատիվ բարեխղճության մասին ԵՄ դիրեկտիվով պարտավոր են ստուգել մատակարարների մոտ աշխատանքային պայմանները։ 2022 թ. Sartex-ում չվճարված արտաժամյա աշխատանքի պատճառով գործադուլը (AGH) այն ռիսկի օրինակն է, որը կդառնա առևտրային։ Գործող արհմիությունը հայկական ֆաբրիկան ավելի հուսալի է դարձնում եվրոպական պատվիրատուի համար։

Համեմատական օրինակներ.

• Հյուսիսային Մակեդոնիա։ Տեխնոլոգիական արդյունաբերական գոտիներում (TIDZ) զբաղված է ավելի քան 18 հազ. մարդ՝ €1 հազ. 100 միջին աշխատավարձով, որը 10%-ով բարձր է երկրի միջինից (FEZ). տեքստիլում՝ մոտ 30 հազ. զբաղված։
• Մոլդովա։ Dräxlmaier-ն ունի երկու գործարան Բելցիում, որտեղ աշխատում է ավելի քան 4 հազ. մարդ, և երրորդը՝ Կագուլում՝ ավելի քան 1 հազ. (DRÄXLMAIER, 2023 թ. մարտի տվյալներ)։ Էլեկտրասարքավորումները դարձել են ԵՄ ուղղված մոլդովական արտահանման առաջին հոդվածը՝ $497 մլն։
• Վրաստան։ Թուրքական Kartli Textile-ը Ռուսթավիում՝ 4 հազ. աշխատատեղ, որոնց 90%-ը՝ կանանց համար (Enterprise Georgia, կառավարական գործակալություն)։ Բաց սահմանի դեպքում թուրք տեքստիլագործները Շիրակի համար բնական ներդրողներ են։
• Սերբիա՝ որպես նախազգուշացում։ Մեկ աշխատատեղի համար մինչև €10 հազ. սուբսիդիաները ուղղակի զբաղվածությունից բացի լրացուցիչ զբաղվածություն չեն տվել և մասամբ դուրս են մղել տեղականը (Գրինվիչի համալսարանի հետազոտություն)։ 2018 թ. դրանք վերացվեցին։ Դաս. պետք է վճարել ուսուցման և ենթակառուցվածքների, ոչ թե աշխատատեղի համար։

5. Գյուղ. ով կհամոզի գյուղացուն համատեղ աշխատել

Կհամոզի ոչ թե քարոզչությունը, այլ պատրաստի խմբաքանակի դիմաց գումարը. գնորդ, որը ժամանակին է վճարում և ավելի թանկ՝ ծավալի և ստանդարտի համար։ Ամենուր, որտեղ կոոպերացիան աշխատել է, այն գործարկել է իրացման շուկան, ոչ թե օրենքը։

Ախտորոշում.

• խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կրճատվել է 559,5 հազ.-ից (2022 թ. հունվարի 1) մինչև 468 հազ. (2026 թ. հունվարի 1), կաթի արտադրությունը՝ 590,9 հազ. տ-ից (2023) մինչև 565,5 հազ. տ (2025), ցանքատարածությունը՝ 219,9 հազ. հա-ից (2023) մինչև 203,6 հազ. հա (2025) (Արմստատ. անասունների հաշվառման արդյունքներ, «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը», «Վիճակագրական տարեգիրք 2025», աղյուսակ 13.5). 2026 թ. հունվար–հունիսին գյուղատնտեսական արտադրանքը նվազել է 11,9%-ով, բուսաբուծությունը՝ 23,4%-ով (Արմստատ, «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը»);
• վարելահողի կեսից պակասն է ցանվում. 2024 թ.՝ 208,0 հազ. հա՝ 441,6 հազ. հա-ից (47%), մինչդեռ 2015 թ.՝ 337,5 հազ.՝ 446,7 հազ.-ից (76%) (Արմստատ, կայուն զարգացման նպատակների 2.4.1 ցուցանիշ). 2026 թ. ցանքի արդյունքներով ցանքատարածություններն աճել են մինչև 216,8 հազ. հա՝ նախորդ տարվա 196,4 հազ. հա-ի դիմաց (Արմստատ, ցանքի արդյունքներ. BD-ի «Հայաստանը թվերով» ամփոփագիր);
• 2024 թ. գյուղատնտեսական համատարած հաշվառումը հաշվել է քաղաքացիների 387 հազ. 257 տնտեսություն, որից 334 հազ. 741-ը՝ գյուղատնտեսական հողերով. դրանց ունեն 512,7 հազ. հա, այսինքն՝ միջինում մոտ 1,5 հա մեկ տնտեսությանը, իսկ իրավաբանական անձ հանդիսացող 480 տնտեսություններից հող ունի 214-ը, և դրանց մոտ 19,6 հազ. հա է՝ միջինում մոտ 92 հա, այսինքն՝ 60 անգամ ավելի (Արմստատ, 2024 թ. գյուղատնտեսական համատարած հաշվառման նախնական արդյունքներ՝ 2024 թ. հոկտեմբերի 10-ի դրությամբ. միջին չափը՝ BD-ի հաշվարկ);
• 2024 թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ պետական ռեգիստրում հաշվառված էր ընդամենը 176 գյուղատնտեսական կոոպերատիվ (2024 թ. ընթացքում գրանցվել է 22 նորը) և 141 գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություն՝ հողով 335 հազ. տնտեսության դիմաց (Իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալություն, 2024 թ. հաշվետվություն);
• 2025 թ. պետական բյուջեի կատարման մասին հաշվետվության համաձայն, որը Ազգային ժողովը հաստատել է 2026 թ. հունիսի 17-ին, գյուղատնտեսության վրա ծախսվել է 43,1 մլրդ դրամ՝ ճշտված պլանով նախատեսված 44,9 մլրդ-ից (96%)։ Սա բյուջեի բոլոր ծախսերի (3 տրլն 305 մլրդ դրամ) 1,3%-ն է։ Ոռոգման, անտառային տնտեսության և ձկնորսության հետ միասին ծախսերը կազմել են 63,2 մլրդ դրամ (պլանի 90%-ը). ոռոգումը ֆինանսավորվել է ընդամենը 79%-ով՝ 18,6 մլրդ դրամ՝ 23,5 մլրդ-ից (Ազգային ժողովի որոշում և 2025 թ. բյուջեի կատարման մասին հաշվետվություն, ARLIS, ծախսերի մասին տեղեկանք՝ ըստ գործառական դասակարգման)։ Էկոնոմիկայի նախարարությունը, որը վարում է աջակցության ծրագրերը, հաշվետվություն է ներկայացրել 43 մլրդ դրամից 42,8 մլրդ-ի կատարման մասին (Հայաստանի Ազգային ժողով, 2026 թ. հունիսի 12)։ Նախարարության չորս գյուղատնտեսական ծրագրերի 39 մլրդ դրամից գրեթե կեսը՝ 18,4 մլրդ-ը, ուղղվել է ինտենսիվ այգիների սուբսիդավորմանը։ Փորձնական գյուղատնտեսական ապահովագրության վրա նախատեսված 1,5 մլրդ-ի փոխարեն ծախսվել է 1,3 մլն դրամ, անասնապահության ներդրումային ծրագրերի վրա նախատեսված 2,4 մլրդ-ի փոխարեն՝ ոչինչ (նույն տեղում, «Ծախսերն ըստ ծրագրերի և միջոցառումների» հավելված)։ Այժմ նախարարությունը վարում է 24 ծրագիր. վարկերի տոկոսների սուբսիդավորում, տեխնիկայի և սարքավորումների լիզինգ, «խելացի» անասնաշենքեր, ջերմատներ, սուբսիդիաներ կաթի, պարարտանյութերի և արտահանման համար, անասնապահության (2025–2029 թթ.), ոչխարաբուծության (2024–2028 թթ.), բուսաբուծության (2026–2027 թթ.) զարգացում, գյուղատնտեսական ապահովագրություն (Էկոնոմիկայի նախարարություն, գյուղատնտեսության աջակցության պետական ծրագրեր)։ Փոքր տնտեսությունների համար կա տնամերձ հողամասերում այգիների և ոռոգման փորձնական ծրագիր. 2025 թ. դրա վրա ծախսվել է 38 մլն դրամ։ Կոոպերատիվների համար առանձին ծրագիր ցանկում չկա։
• երկու միջոցառում փոքր տնտեսությունների մուտքը փակում են միևնույն շեմով՝ 3 հա։ Բուսաբուծության աջակցության 2026–2030 թթ. նոր ծրագիրը (կառավարության որոշման նախագիծ, քննարկումը՝ մինչև 2026 թ. նոյեմբերի 3-ը) փոխհատուցում է հացահատիկի և բազմամյա խոտաբույսերի ցանքի ծախսերի կեսը (աշնանացան ցորենի համար՝ 80 հազ. դրամ մեկ հեկտարին), բայց միայն առնվազն 3 հա մշակող տնտեսություններին և միայն հավաստագրված սերմերով (նախագիծը և հիմնավորումը e-draft.am կայքում. BD-ի վերլուծություն)։ Նախորդ փուլերին մասնակցել է մոտ 5 հազ. տնտեսություն՝ 3,9–4,6 հա միջին հողամասով, հողով 335 հազ. տնտեսությունից։ Գյուղատնտեսական հողերի խոշորացման աջակցության ծրագիրը (2023–2026 թթ.) անվանումով նման է միավորման ճանապարհի, բայց կառուցված է հակառակը. պետությունը հողի կադաստրային արժեքի 50%-ը փոխհատուցում է նրան, ով ձեռք է բերում առնվազն հինգ հողամաս և ձևավորում 3-ից 200 հա զանգված (հայտին կցվում են առուվաճառքի պայմանագրերը)։ Փոքր սեփականատերն այստեղ վաճառող է, ոչ թե մասնակից. հողի միավորումը հենց սեփականատերերի կողմից՝ առանց վաճառքի, կոոպերատիվում կամ համատեղ մշակման միջոցով, ծրագիրը չի նախատեսում։ Ամբողջ ծրագիրը նախատեսված է մոտ 400 հա-ի համար, ինչը 335 հազ.-ից մոտ 270 միջին տնտեսության հողն է, և նույնիսկ այդ գումարը չի ծախսվում. 2025 թ. նախատեսված 200 մլն դրամից ոչինչ չի ծախսվել (կառավարության 2022 թ. օգոստոսի 4-ի թիվ 1220-Լ որոշում, ARLIS. 2025 թ. բյուջեի կատարման մասին հաշվետվություն, ARLIS)։ 1,5 հա միջին տնտեսության պայմաններում երկու միջոցառումներն էլ կտրում են փոքր ֆերմերների մեծամասնությանը։ Սա ոչ ներառական քաղաքականության ուղղակի օրինակ է. գումարը գնում է խոշորներին, իսկ միավորման խթան չկա։

Ինչու է ԵԱՏՄ-ից դուրս գալը հարվածում հենց գյուղին։ Ռուսական շուկան ընդունում էր փոքր տնտեսությունների չստանդարտացված արտադրանքը. բանջարեղենի և մրգերի արտահանման 95%-ը գնում էր այնտեղ՝ 2025 թ. $200 մլն-ից $190 մլն-ը, իսկ ԵՄ՝ ընդամենը $1,3 մլն (Պետական եկամուտների կոմիտե, արտահանումն ըստ երկրների և ապրանքների, ապրանքային խմբեր 07–08)։ 2026 թ. արգելքներն արդեն զրոյացրել են ծիրանի և սալորի արտահանումը Ռուսաստան (առաջին կիսամյակում $23 մլն-ից մինչև զրո, մաքսային տվյալներ)։ Եվրոպական գնորդը պահանջում է ծավալ, հետագծելիություն և GlobalG.A.P., իսկ 1,5 հա ունեցող մեկ ֆերմերը դա չի տա։

Վարկած. խոշորացում գնորդի շուրջ։ Առաջին խոշորացնողները կլինեն մասնավոր ագրեգատորները, կոնյակի և պահածոների գործարանները, առաքիչները. կոոպերատիվները կմիանան ավելի ուշ։ Պետությանը հիմնականում պետք է անել երեք բան.

1. սուբսիդիաները կիլոգրամից տեղափոխել խոշորացված խմբաքանակի և ֆերմերի հետ երկարաժամկետ պայմանագրի վրա;
2. ընդունել արտադրողների կազմակերպությունների և պահեստային անդորրագրերի մասին օրենք, որպեսզի բերքը հնարավոր լինի գրավ դնել բանկում;
3. դառնալ միջնորդ ֆերմերի և բանկի միջև։ Գերմանական KfW զարգացման բանկի մասնակցությամբ գյուղատնտեսական ապահովագրության փորձնական ծրագիր կա, բայց 2025 թ. դրա վրա նախատեսված 1,5 մլրդ դրամի փոխարեն ծախսվել է 1,3 մլն (2025 թ. բյուջեի կատարման մասին հաշվետվություն, ARLIS). այն պետք է վերագործարկել։

Համեմատական օրինակներ.

• Վրաստան, ENPARD։ Մոտ 1 հազ. 500 կոոպերատիվ. մասնակիցների եկամուտներն աճել են 27%-ով (ISET)։ Պնդուկ՝ մեկ սեզոնում $120 մլն արտահանում, հիմնականում ԵՄ։
• Լեհաստան։ Գյուղատնտեսական արտահանումն աճել է €5,2 մլրդ-ից (2004) մինչև €53,8 մլրդ (2024) (Poland Tastes Good). ԵՄ ստանդարտներին անցնելու ընթացքում կաթնային տնտեսությունների թիվը 600 հազ.-ից կրճատվել է մինչև 380 հազ.։ Դաս. ստանդարտները խոշորացնում են, և փոքր տնտեսությունների մի մասը դուրս է գալիս, ուստի նրանց այլընտրանք է պետք (աշխատանք տարածաշրջանային արտադրամասերում, տե՛ս բաժին 4)։
• Դանիա, Arla։ Կոոպերատիվ, որը պատկանում է 11 հազ. եվրոպացի կաթնարտադրող ֆերմերի. խմբի հասույթը 2025 թ.՝ €15,1 մլրդ, զուտ շահույթը՝ €415 մլն (Arla-ի հաղորդագրությունը 2025 թ. արդյունքների մասին)։ 2026 թ. հունիսին Arla-ն միավորվել է Գերմանիայի խոշորագույն կաթնային կոոպերատիվի՝ DMK-ի հետ (DMK)։ Սա ապացույց է, որ ֆերմերները կարող են տիրապետել վերամշակմանը, ոչ թե միայն հումք վաճառել նրան։ Հայաստանում համատեղ սեփականության ձևերը քիչ են. 2024 թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ գրանցված էր 725 բաց և 3 հազ. 156 փակ բաժնետիրական ընկերություն և 176 գյուղատնտեսական կոոպերատիվ՝ ընդդեմ 100 հազ. 66 սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության (Իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալություն, 2024 թ. հաշվետվություն)։

6. ԵՄ ստանդարտները՝ որպես գործիք. արտահանում, ներմուծման փոխարինում, կոնյակ

ԵՄ արտոնություններն ինքնին քիչ բան են տալիս։ Ադվալորային մաքսատուրքերի ժամանակավոր վերացումը երկու տարով (GSP+ ռեժիմից բացի, գումարած ութ գյուղատնտեսական ապրանք՝ քվոտաների սահմաններում) արդեն ընդունված է. ԵՄ 2026 թ. հոկտեմբերի 7-ի 2026/2269 կանոնակարգը հրապարակվել է հոկտեմբերի 9-ին և գործում է 2026 թ. հոկտեմբերի 10-ից մինչև 2028 թ. հոկտեմբերի 11-ը։ Առաջարկի ֆինանսական հիմնավորման մեջ Եվրոպական հանձնաժողովի գնահատմամբ՝ վերացված մաքսատուրքերը համախառն արտահայտությամբ կազմում են տարեկան մոտ €3,3 մլն, իսկ ԵՄ բյուջեի սեփական ռեսուրսների զուտ կորուստները՝ €2,475 մլն 2027 թ. և €2,97 մլն 2028 թ., ընդամենը մոտ €5,44 մլն. դրանից որքանը կխնայեն հայ արտահանողները, կախված է նրանից, թե կոնկրետ գործարքում ով է կրում մաքսատուրքը (Եվրոպական հանձնաժողովի COM(2026) 348 առաջարկ, ԵՄ խորհրդի 2026 թ. հուլիսի 2-ի 11475/26 փաստաթուղթ)։ Սա Հայաստանի ՀՆԱ-ի մոտ 0,01%-ն է։ ԵՄ ստանդարտների իրական արժեքը երկրի ներսում է. դրանք կարող են կարգի բերել ներքին շուկան և տեղ բացել տեղական հումքի համար։

Կկարողանա՞ արդյոք Հայաստանն օգտվել արտոնություններից՝ ըստ չորս գործառույթների.

Ներմուծման փոխարինում ստանդարտների միջոցով։ 2025 թ. Հայաստանը ներմուծել է 16 հազ. տ չոր կաթ՝ $26,6 մլն արժողությամբ (Իրանից, Բելառուսից, Ռուսաստանից), և 7,1 հազ. տ կարագ՝ $45 մլն արժողությամբ. 2026 թ. առաջին կիսամյակում չոր կաթի ներմուծումը ծավալով աճել է ևս 34%-ով (մաքսային տվյալներ)։ Տեղական կաթ գնալով ավելի քիչ է արտադրվում, իսկ չոր կաթի ներմուծումն աճում է. վերամշակողները մեկը փոխարինում են մյուսով։ Կաթնային ճարպի փոխարինիչներով մթերքները 2022 թ.-ից պետք է առանձին դարակում դրված լինեն խոշոր խանութներում, իսկ 2025 թ. ապրիլի 27-ից՝ բոլոր խանութներում և գունավոր մակնշմամբ (ՀՕ-63-Ն օրենք, ARLIS), սակայն «չոր կաթից» մակնշման վերաբերյալ նորմ չկա։ ԵՄ կանոնները (բաղադրության ազնիվ մակնշում, «պանիր» ստանդարտը՝ միայն կաթից) ֆերմերին գնային հավելավճար կտան բնական կաթի համար։ Սա վերաբերում է նաև այլ կաթնամթերքին։

Սպիրտի մասին. էթիլային սպիրտ (2207) Հայաստանը գործնականում չի ներմուծում (2025 թ.՝ $150 հազ.), սակայն ներմուծում է թունդ խմիչքներ և թորվածքներ (2208)՝ $68,9 մլն-ի, որից $31,4 մլն-ը՝ Վրաստանից (մաքսային տվյալներ)։ Այդ թորվածքների մի մասը կարող է օգտագործվել խառնուրդներում, և հենց այստեղ ստանդարտը խաղողագործի ուղղակի պաշտպանությունն է։

Կոնյակ, գինի և աշխարհագրական նշումներ։ Հայաստանի և ԵՄ միջև Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի (ՀԸԳՀ) համաձայն՝ «կոնյակ» անվանումը Հայաստանի ներքին շուկայում կարգելվի 2032 թ.-ից, իսկ արտահանման ժամանակ դրանից կհրաժարվեն 2043 թ.-ից. 13 և 24 տարվա ժամկետները հաշվարկվում են համաձայնագրի ժամանակավոր կիրառման մեկնարկից (2018 թ. հունիսի 1) մեկ տարի անց (համաձայնագրի տեքստը ՀՀ ԱԳՆ կայքում, հոդվածներ 237 և 385, ֆայլի էջեր 213–215 և 354)։ Դրա դիմաց ԵՄ-ը պարտավորվել է ոչ ուշ, քան ութ տարի անց, այսինքն՝ մինչև 2026 թ. հունիս, տեխնիկական և ֆինանսական աջակցություն ցուցաբերել նոր անվանման ստեղծման և առաջխաղացման գործում. եթե աջակցություն չլինի, Հայաստանն իրավունք ունի կասեցնել անվանման հետ կապված իր պարտավորությունները (նույն տեղում, հոդված 237, կետեր 4–7)։ ԵՄ «Տեխնիկական աջակցություն „Հայկական բրենդի“ աշխարհագրական նշման մշակման համար» ծրագիրը՝ 2 մլն 845 հազ. եվրո արժողությամբ, իրականացվել է 2024 թ. հունիսի 20-ից մինչև 2026 թ. հունիսի 19-ը (ԵՄ ծրագրի քարտ). Եվրոպական հանձնաժողովն այն անվանում է «Cognac և Champagne անվանումներից դժվարին հրաժարում» (ԵՄ գյուղատնտեսության գլխավոր տնօրինություն)։ «Հայկական բրենդի» աշխարհագրական նշման հայտը Էկոնոմիկայի նախարարությունը ներկայացրել է 2026 թ. մարտի 13-ին. բրենդի՝ միայն հայկական խաղողի սորտերից ստացված գինենյութի թորվածքից (Մտավոր սեփականության գրասենյակի 2026 թ. մարտի 16-ի № 03/2 տեղեկագիր, էջեր 471–472). ԵՄ ծրագիրն ավարտված է, իսկ գրանցման վերաբերյալ որոշում դեռ չկա։ Աշխարհագրական նշումով մթերքները ԵՄ-ում միջինում 2,5 անգամ ավելի թանկ են թունդ խմիչքների դեպքում և 2,85 անգամ՝ գինիների դեպքում (ԵՄ ուսումնասիրություն)։ Ռիսկ. հայտում թույլատրված է հնեցում «կաղնու փայտանյութի հետ շփման մեջ», ինչը, «Ամերիա» ընկերության կառավարչական խորհրդատվության ծառայության տնօրեն Տիգրան Ջրբաշյանի կարծիքով, կարող է արժեզրկել աշխարհագրական նշումը (ARKA, 2026 թ. ապրիլի 17)։

Մեր պատասխանը. երկիրը կշահի, բայց ոչ բոլոր արտադրողները։ Կտուժեն նրանք, ում բիզնեսը հենված է Ռուսաստանի համար 3–5 տարեկան էժան կոնյակի վրա. կշահեն խաղողագործները և պրեմիում ապրանքանիշերը։ Միտումն արդեն տեսանելի է. թունդ ալկոհոլի (ապրանքային դիրք 2208) արտահանումը Ռուսաստան 2025 թ. պահպանվել է 2024 թ. մակարդակում՝ $284,6 մլն, մինչդեռ ծավալը մաքուր սպիրտի հաշվարկով նվազել է 40,5-ից մինչև 34,0 մլն լիտր, այսինքն՝ լիտրը թանկացել է $7,0-ից մինչև $8,4. օպերատիվ տվյալներով՝ 2026 թ. առաջին կիսամյակում արտահանումը Ռուսաստան աճել է 24%-ով՝ հասնելով $137,6 մլն-ի, ծավալը՝ 13%-ով, և լիտրը շարունակել է թանկանալ (մաքսային տվյալներ)։

Համեմատելի երկրների փորձը։ Վրաստանը 2006 թ. էմբարգոյից հետո կորցրել է գինու արտահանման մոտ 80%-ը (57-ից մինչև 11 մլն շիշ, JAMnews), իսկ 2025 թ. արտահանել է $266,5 մլն-ի գինի (Geostat)։ Սակայն այնտեղ ևս Ռուսաստանը վերադարձել է՝ 2024 թ. արտահանման 66%-ը (JAMnews)։ Դաս. դիվերսիֆիկացումը նվազեցնում է ռիսկը, բայց ամենախոշոր շուկան փոխարինելը դժվար է։ Մոլդովան արտահանման մեջ ԵՄ բաժինը հասցրել է 68%-ի, սակայն այնտեղ հիմնական հոդվածը ոչ թե գինին է, այլ էլեկտրասարքավորումները (EU Neighbours East)։

7. Սեփական շուկայի պաշտպանություն ԱՀԿ կանոններով

Հայաստանը գրեթե չի օգտվում պաշտպանության թույլատրելի միջոցներից։ Քանի դեռ այն ԵԱՏՄ-ում է, մաքսասակագները և հակադեմպինգային միջոցները որոշվում են Մոսկվայում. դուրս գալը այդ գործիքները կվերադարձնի Երևանին։

Գլխավոր նախազգուշացումը։ Պաշտպանությունն աշխատում է միայն որոշակի ժամկետով և պայմանով՝ արտոնություն՝ արտադրողականության կամ արտահանման աճի դիմաց։ Հենց այդպես են գործել Հարավային Կորեան և Թայվանը 1960–1980-ական թվականներին. աջակցությունը տրվում էր նրանց, ովքեր դուրս էին գալիս արտաքին շուկաներ։ Առանց նման պայմանների անժամկետ պաշտպանությունը ճանապարհ է դեպի թանկ ապրանքներ և ռենտա, ինչը 21,7% աղքատություն ունեցող երկրում հատկապես զգայուն է։

8. Միջանցքներ և Կենտրոնական Ասիա. Հայաստանը՝ որպես հենակետ

ԱՄՆ-ը կառուցում է «Կենտրոնական Ասիա — Կասպից ծով — Հարավային Կովկաս — Թուրքիա» շղթան, և ԹՐԻՓՓ-ը դրա կովկասյան օղակն է։ Հայաստանի համար սա հնարավորություն է դառնալու ոչ թե խողովակ, այլ հենակետ՝ մի վայր, որտեղ բեռներն ու հումքը ոչ միայն անցնում են, այլև վերամշակվում, ապահովագրվում և սպասարկվում են։

Ինչ է կատարվում Կենտրոնական Ասիայում.

• C5+1 գագաթնաժողով Վաշինգտոնում (2025 թ. նոյեմբերի 6). $25 մլրդ-ի գործարքներ Deal Zone-ում. ԱՄՆ առևտրի նախարարության հայտարարությամբ՝ բոլոր պայմանավորվածությունները գերազանցում են $100 մլրդ-ը (trade.gov)։
• 2026 թ. հոկտեմբերի 19-ին Սամարղանդում՝ ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոյի այցի ընթացքում, պատրաստվել է 54 համաձայնագրերից և նախաձեռնություններից բաղկացած փաթեթ՝ մոտ $12 մլրդ արժողությամբ (Ուզբեկստանի նախագահի աշխատակազմ)։ ԱՄՆ Կոնգրեսում ներկայացվել է օրինագիծ, որը թույլ է տալիս Ուզբեկստանի համար վերացնել Ջեքսոն–Վենիկի ուղղումը (H.R. 2329). Ուզբեկստանը ակնկալում է ԱՀԿ-ին անդամակցել 2026 թ. (ԱՀԿ)։
• Ղազախստանը միացել է Աբրահամի համաձայնագրերին և պայմանավորվել $1,1 մլրդ-ի վոլֆրամային ծրագրի և $4,2 մլրդ-ի Wabtec լոկոմոտիվների շուրջ (ԱՄՆ պետքարտուղարություն)։
• TRIPP+ հիմնադրամ (Trans-Caspian Enterprise Fund)՝ $201 մլն Կենտրոնական Ասիան և Հարավային Կովկասը ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի շուկաների հետ կապող երթուղու զարգացման համար. ԱՄՆ պետքարտուղարության դրամաշնորհ՝ մինչև 2036 թ. (USAspending, դրամաշնորհ SEUACE26GR0002)։ Հիմնադրամի պաշտոնական մեկնարկը պետքարտուղարությունը հայտարարել է ՄԱԿ Գլխավոր ասամբլեայի շաբաթում՝ Կոնգրեսի հետ համատեղ ԹՐԻՓՓ-ի ենթակառուցվածքների համար գրեթե $200 մլն հատկացնելու պարտավորության հետ միասին (ԱՄՆ պետքարտուղարություն, 2026 թ. սեպտեմբերի 29)։ Հիմնադրամի միջոցով ներդրումները քննարկվել են 2026 թ. սեպտեմբերի 23-ին Նյու Յորքում ԱՄՆ կառավարության «Բարգավաճում խաղաղության միջոցով. ներդրումներ Անդրկասպյան առևտրային երթուղում և ԹՐԻՓՓ-ում» միջոցառմանը՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարների, ԱՄՆ հատուկ բանագնաց Սթիվ Ուիթքոֆի, Վրաստանի և Կենտրոնական Ասիայի երկրների ներկայացուցիչների մասնակցությամբ (ՀՀ ԱԳՆ)։

Սակայն հոսքերը դեռ փոքր են։ Անդրկասպյան երթուղով 2025 թ. տեղափոխվել է 4,1 մլն տ (−8,9%)՝ մոտ 6 մլն տ թողունակության պայմաններում (ղազախական կողմի տվյալներով, Astana Times)։ Հայաստանի և Ղազախստանի ապրանքաշրջանառությունը 2025 թ. կազմել է $124 մլն՝ 2024 թ. $106 մլն-ի դիմաց (մաքսային տվյալներ)։ Ղազախական առաջին ցորենը Հայաստան է հասել Ադրբեջանի տարածքով 2025 թ. նոյեմբերին (1 հազ. տ), իսկ Ղազախստանի լրացուցիչ արտահանումը Հայաստան կարող է կազմել մոտ $350 մլն (Ղազախստանի փոխվարչապետ Սերիկ Ժումանգարինի գնահատականը 2025 թ. սեպտեմբերի 19-ի միջկառավարական հանձնաժողովի նիստում, Ղազախստանի կառավարություն)։ Սակայն 2026 թ. առաջին կիսամյակում Ղազախստանից ստացվել է ընդամենը 26,5 տ ցորեն, իսկ Ռուսաստանից՝ 168,4 հազ. տ, այսինքն՝ ներմուծման 99,9%-ը (Պետական եկամուտների կոմիտե, ներմուծումն ըստ երկրների և ապրանքների)։ Ուստի արևելքից պահուստային երթուղին պարենային անվտանգություն է։

Ինչ կարող է տալ հենակետը (մեր վարկածը՝ ըստ իրատեսականության աստիճանի).

1. Կրիտիկական հանքանյութերի վերամշակում։ Հայաստանն արդեն արդյունահանում է պղինձ և մոլիբդեն (հանքարդյունաբերությունը ապրանքային արտահանման կեսից ավելին է, trade.gov), սակայն արտահանում է խտանյութ։ Հանքային շղթաների նկատմամբ ամերիկյան հետաքրքրության և ԹՐԻՓՓ-ի էժան լոգիստիկայի պայմաններում իմաստ ունի Սյունիքում վերամշակման համար ներդրող փնտրել։
2. Միջանցքի ծառայություններ. պահեստներ, մաքսային միջնորդներ, բեռների ապահովագրություն, շարժակազմի նորոգում։ Հենց դրանք են ապահովում ՀՆԱ-ի այն +0,5–1%-ը, որը գնահատում է Համաշխարհային բանկը (ԱՄՆ միջազգային զարգացման ֆինանսավորման կորպորացիայի տվյալներով), և ոչ թե բուն տարանցման վճարը։
3. Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ և ֆինանսներ Կենտրոնական Ասիայի համար. ռուսալեզու և անգլալեզու թիմերն ու բանկերը կարող են սպասարկել տարածաշրջանը, ուր ուղղվում են ամերիկյան ներդրումները։

Ռիսկեր և մրցակիցներ։ Կարս–Դիլուջու երկգիծ երկաթուղին (224 կմ, արտաքին ֆինանսավորում՝ €2,4 մլրդ) Թուրքիան կկապի Նախիջևանի հետ (Թուրքիայի տրանսպորտի նախարարություն)։ 2026 թ. փետրվարից Իրանի շուրջ պատերազմը Չինաստանից առաքման ժամկետը 45–60 օրից երկարացրել է մինչև 90 օր, իսկ Իրանի տարածքով էր անցնում Հայաստանի արտաքին առևտրային բեռների մոտ 25%-ը (Jamestown)։ Խաղաղության պայմանագիրը նախաստորագրված է, բայց ստորագրված չէ. Բաքուն պահանջում է փոխել սահմանադրությունը, իսկ Հայաստանում նոր սահմանադրությունն ընդունվում է հանրաքվեով։ 2026 թ. հունիսի 7-ի ընտրություններում «Քաղաքացիական պայմանագիրը» ստացել է ձայների 49,9%-ը և 105 մանդատից 64-ը (Հայաստանի Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողով)։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը որպես նպատակ է նշել խաղաղության պայմանագրի ստորագրման և վավերացման հարցը լուծել մինչև 2031 թ. (կառավարության 2026 թ. հոկտեմբերի 15-ի նիստ)։ Նշանակում է՝ բաց սահմանների օգուտները կգան ավելի ուշ, քան ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու կորուստները. սա ողջ կառուցվածքի ամենակարևոր ռիսկն է։

Արդիականացման երեք սցենար և այն, ինչը հեշտ է բաց թողնել

Միևնույն երեք արտաքին գործոնները կարող են տարբեր արդյունքների հանգեցնել՝ կախված ներքին քաղաքականությունից։ Սա որակական շրջանակ է մեր հաշվարկի վրա, և ոչ թե առանձին մոդել։

Աղբյուր. BD-ի գնահատականներ. «10 տարի անց» սյունակի թվերը վերևում ներկայացված սցենարների աղյուսակի մոդելի տարբերակներն են, իսկ սցենարների համադրումը տարբերակների հետ՝ մեր դատողությունը։

Ինչը հեշտ է բաց թողնել։ Մենք ստուգել ենք այն ուղիները, որոնք չկան ո՛չ չորս երկրների զեկույցում, ո՛չ հանրային քննարկման մեջ.

• «Դուրս գալն» արդեն ընթանում է։ 2026 թ. հունիսի 12-ից Ռուսաստանը ժամանակավոր սահմանափակումներ է մտցրել Հայաստանից կարանտինային վերահսկողության ենթակա արտադրանքի ներմուծման և ԵԱՏՄ այլ երկրներ դրա տարանցման վրա (Ռոսսելխոզնադզորի որոշում) և կասեցրել «Ջերմուկ» հանքային ջրի ներմուծումը (Ռոսպոտրեբնադզոր)։ Կորուստների մի մասը, որը զեկույցը վերագրում է ապագա դուրս գալուն, Հայաստանն արդեն իսկ կրում է։ Թե՛ զեկույցը, թե՛ մեր հաշվարկը հիմնվում են 2025 թ. հոսքերի վրա. 2026 թ. մակարդակներից հաշվարկելիս մնացած հարվածն ավելի փոքր կլիներ։ Կենտրոնական բանկն արդեն արձանագրում է ազդեցությունը. 2026 թ. II եռամսյակում գյուղատնտեսությունը կրճատվել է 15,3%-ով և ՀՆԱ-ի աճից խլել մոտ 1 տոկոսային կետ՝ ուշ սեզոնի և Ռուսաստան արտահանման սահմանափակումների պատճառով։ Նրա գնահատմամբ՝ այն ապրանքները, որոնք փաստացի ընկել են սահմանափակումների տակ, 2025 թ. ապահովել են ՀՆԱ-ի մոտ 1,2%-ի չափով արտահանում, բոլոր «կարանտինային» ապրանքները՝ 2,4%, Ռուսաստան ողջ արտահանումը՝ ՀՆԱ-ի 6,1%-ը։ Ռիսկի տակ գտնվող ընդհանուր գումարը մեծ չէ, սակայն ծաղիկները, ձուկը և կորիզավորները գրեթե ամբողջությամբ գնում էին Ռուսաստան, ներքին շուկան դրանք չի կլանի, իսկ գյուղատնտեսության պարտքային բեռը հասել է դրա թողարկման մոտ 52%-ին (Հայաստանի Կենտրոնական բանկ, Monetary Policy Report, 2026 Q3, էջեր 5 և 36, ներդիր Case B, գծապատկեր 3.F.4)։
• Բյուջեն դուրս գալու դեպքում շահում է։ ԵԱՏՄ բյուջե մաքսատուրքերի զուտ արտահոսքը 2025 թ. կազմել է 54,5 մլրդ դրամ (մոտ $140 մլն) (2025 թ. բյուջեի կատարման հաշվետվություն, ARLIS)։ Սեփական մաքսասակագնի դեպքում՝ ներկայիս դրույքաչափերով, այդ գումարները կմնան Հայաստանում (տե՛ս բաժին 7)։
• Ատոմակայան և էներգետիկա։ Մեծամորն ապահովում է արտադրության մոտ 30%-ը և աշխատում է ռուսական վառելիքով. ԱՄՆ-ի հետ «123» համաձայնագիրը ստորագրվել է 2026 թ. փետրվարին, ընտրվել են չորս ամերիկյան փոքր մոդուլային ռեակտորներ (WNA)։ Մինչև դրանց հայտնվելը՝ վառելիքի և սպասարկման ռիսկ։
• Հաց։ 2026 թ. առաջին կիսամյակում ներմուծված ցորենի 99,9%-ը ($44,2 մլն), ալյուրի 96%-ը և արևածաղկի ձեթի 99,6%-ը ստացվել են Ռուսաստանից. ցորենով ինքնաապահովվածությունը 2025 թ. կազմել է 23,2% (սեփական բերքի 132,7 հազ. տ՝ 332,3 հազ. տ ներմուծման դիմաց. Արմստատ, ըստ BD-ի ամփոփման. ներմուծումն ըստ երկրների՝ Պետական եկամուտների կոմիտե, ներմուծումն ըստ երկրների և ապրանքների)։ Սա հարված չէ ՀՆԱ-ին, այլ ռիսկ գնաճի և աղքատ ընտանիքների համար, և այն պետք է նախապես ապահովագրել. պաշարներ, պայմանագրեր Ղազախստանի հետ։
• Դեպի հյուսիս միակ ճանապարհը։ Վերին Լարսը Ռուսաստան տանող միակ ցամաքային ճանապարհն է, իսկ Իրանի շուրջ պատերազմը նեղացրել է հարավայինը։ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ սահմանների բացումը նախևառաջ ապահովագրություն է շրջափակումից, և միայն հետո՝ տարանցում։
• Սեփականության պաշտպանություն։ «Հայաստանի էլեկտրական ցանցերի» բաժնետոմսերի փոխանցումը պետությանը մինչև 2027 թ. հոկտեմբերի 1-ը (կառավարության № 1510-Ն որոշում, ARLIS) ազդակ է բոլոր ներդրողների համար սեփականության պաշտպանության վերաբերյալ։
• ԵՄ-ի հետ մերձեցման գինը։ Եվրոպական կանոնների ներդրումը գումար արժե. միայն բնապահպանական մասը ԵՄ նոր անդամներին նստել է մեկ մարդու հաշվով մոտ €1 հազ. (Ուկրաինայի կառավարություն). Հայաստանի համար սա մոտ $3 մլրդ է՝ բազում տարիների ընթացքում (մեր գնահատականը)։ Սրանք ներդրումներ են, ոչ թե կորուստներ, բայց դրանք պետք է ֆինանսավորել։
• Մարդիկ վերադառնում են։ 2025 թ.-ը 2010 թ.-ից ի վեր առաջին տարին է միգրացիայի դրական սալդոյով՝ +14,3 հազ. մարդ, բնակչությունը 2026 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ աճել է մինչև 3,10 մլն (Արմստատ, բնակչության թվաքանակը 2026 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ). Ներքին գործերի նախարարության տվյալներով՝ 2025 թ. Հայաստանի քաղաքացիների մուտքերի և ելքերի հաշվեկշիռն առաջին անգամ դարձել է դրական՝ +8 հազ. 660 (նախարարության հաշվետվության քննարկումը վարչապետի մոտ, 2026 թ. հունվարի 26)։ Սա այն ռեսուրսն է, որը ներառական սցենարը կարող է պահել, իսկ անկլավայինը՝ կորցնել։

Համեմատելի երկրների փորձը. ինչ է սրանից բխում Հայաստանի համար

Գտնված անալոգներում առևտրային դաշինքի փոփոխությունը՝ առանց պատերազմի կամ համակարգի փլուզման, հազվադեպ է հանգեցրել տարեկան 4–6%-ից ավելի ՀՆԱ-ի անկման. իսկ շահը միշտ գալիս էր ավելի դանդաղ և ավելի նեղ, քան խոստանում էին։

Առաջնային տվյալներ, որոնց վրա կառուցված է հաշվարկը.

• Արմստատ, «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը», աղյուսակ 1.1.2՝ ՀՆԱ 2025 թ. և 2026 թ. I–II եռամսյակներ։
• Հայաստանի Կենտրոնական բանկ՝ ֆիզիկական անձանց փոխանցումներն ըստ երկրների, անձնական փոխանցումներն ըստ վճարային հաշվեկշռի, ընթացիկ հաշիվ, ֆինանսական հաշիվ, վարկերն ըստ ճյուղերի, Monetary Policy Report, 2026 Q3։
• Պետական եկամուտների կոմիտե՝ արտաքին առևտուրն ըստ երկրների և ապրանքների, 2024–2025 թթ. և 2026 թ. առաջին կիսամյակ։

Սահմանափակումներ։ Հաշվարկը չի մոդելավորում դրամի փոխարժեքը, գնաճը և բյուջեն. ավելացված արժեքի բաժինները և բազմարկիչը հաշվարկված են 2025 թ. սինթետիկ «ծախսեր–թողարկում» աղյուսակով (տե՛ս մոդելի մասին բաժինը)։ Հայաստանի վիճակագրությունը վերցված է պաշտոնական աղբյուրներից (Արմստատ, Կենտրոնական բանկ, Պետական եկամուտների կոմիտե, Ֆինանսների նախարարություն, Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողով). ԶԼՄ-ները մեջբերվում են միայն այնտեղ, որտեղ թիվը պաշտոնատար անձի, ընկերության կամ փորձագետի խոսքն է, և այն պաշտոնական հրապարակման մեջ չկա։ Սահմանների բացման գնահատականները հիմնվում են 2001–2023 թթ. ուսումնասիրությունների վրա։ Բանաձևերով և յուրաքանչյուր պարամետրի աղբյուրով մոդելը կցվում է. բոլոր երկրորդական աղբյուրների հղումները՝ բաժինների տեքստում։