Էկոնոմիկայի նախարարությունը առաջարկում է ապրանքային բորսաների նոր օրենք. կառավարությունը կկարողանա որոշել՝ որ ապրանքները պարտադիր վաճառվեն բորսայի միջոցով

ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությունը e-draft.am կայքում հրապարակել է երեք օրենքների նախագծերի փաթեթ. 1993 թվականից գործող «Ապրանքային բորսաների մասին» օրենքը առաջարկվում է շարադրել նոր խմբագրությամբ, իսկ «Գործունեության իրականացման ծանուցման մասին» և «Պետական տուրքի մասին» օրենքներում կատարվում են լրացումներ։ Նոր օրենքը հնարավորություն կտա բորսայական առևտուրը կազմակերպել էլեկտրոնային հարթակում, կպահանջի յուրաքանչյուր բորսային գործարքի կատարման ապահովում և կառավարությանը իրավունք կտա հաստատել ապրանքային բորսայի միջոցով պարտադիր վաճառքի ենթակա ապրանքների ցանկը։ Քննարկումը e-draft.am կայքում տևում է նոյեմբերի 13-ից 28-ը։

Ինչ է առաջարկում հիմնական օրինագիծը

• Էլեկտրոնային առևտուր. Բորսան կկարողանա առևտուրը կազմակերպել էլեկտրոնային հարթակում. բորսայի կանոններով կսահմանվեն հայտերի հրապարակման, ինքնաշխատ զուգակցման և գործարքի գնի անհապաղ հրապարակման կարգերը։
• Պարտադիր բորսային վաճառք. Լիազոր մարմինը Կառավարության հաստատմանը կներկայացնի ապրանքային բորսայի միջոցով պարտադիր վաճառքի ենթակա ապրանքների ցանկը և վաճառքի պայմանները. ցանկը և պայմանները կհաստատի Կառավարությունը։ Հիմնավորման համաձայն՝ նման մեխանիզմներ կիրառվում են ԵԱՏՄ մի շարք երկրներում, այդ թվում՝ Ռուսաստանում և Ղազախստանում։
• Կատարման ապահովում. Բորսային գործարքի յուրաքանչյուր կողմ՝ գնորդը և վաճառողը, պարտավոր է գործարքի կնքման պահից ապահովել իր պարտավորության կատարումը երաշխիքային ապահովմամբ՝ բորսայի սահմանած նվազագույն չափից ոչ պակաս. առանց դրա գործարքը չի գրանցվում։
• Ապրանքի առկայության հաստատում. Բորսայի կանոններով յուրաքանչյուր ապրանքի համար կնախատեսվի պահեստային վկայագրերի կամ ապրանքի առկայությունը, քանակը և որակը հաստատող այլ մեխանիզմի (հավաստագրված պահեստների, անկախ կշռման կամ փորձաքննության միջոցով) կիրառում. հաստատումն իրականացնողը պետք է անկախ լինի գործարքի կողմերից և բորսայից։
• Բորսայից դուրս կնքված գործարքներ. Բորսայից դուրս կնքված, սակայն հետագայում բորսայում ձևակերպված և գրանցված գործարքը կհամարվի բորսային, և դրա նկատմամբ կտարածվեն բորսային երաշխիքները։ Բորսայի կանոններով կսահմանվեն բորսային և արտաբորսային գործարքների հաշվառման ու գրանցման, ինչպես նաև շուկայական ռիսկերի կառավարման կարգերը։
• Չարաշահումների կանխարգելում. Կանոնները պետք է նպաստեն գների մանիպուլյացիայի և ներքին տեղեկատվության չարաշահման կանխարգելմանը. տնտեսական մրցակցության հնարավոր խախտումների վերաբերյալ տեղեկատվությունը բորսան կփոխանցի Մրցակցության և սպառողների շահերի պաշտպանության հանձնաժողովին, իսկ խոշոր գործարքներ իրականացնող մասնակիցների համար սահմանվում է իրական շահառուների բացահայտման պահանջ։
• Բորսայի անկախություն. Բորսային առևտրի մասնակիցներն ու հաճախորդները չեն մասնակցում բորսայի կանոնադրական կապիտալի ձևավորմանը և բորսայի կառավարմանը։ Բորսան ստեղծվում է բաժնետիրական կամ սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության ձևով։
• Հանվող դրույթներ. Օրենքից հանվում են լիցենզավորմանը վերաբերող դրույթները, քանի որ «Լիցենզավորման մասին» օրենքով ապրանքային բորսաների գործունեությունը լիցենզավորման ենթակա չէ, և բորսայի անդամներին վերաբերող դրույթները, քանի որ գործնականում անդամության ինստիտուտը չի գործում։

Հարակից նախագծերը և ժամկետները

«Գործունեության իրականացման ծանուցման մասին» օրենքում ծանուցման ենթակա գործունեության տեսակների աղյուսակում ավելացվում է 15-րդ կետը՝ «Ապրանքային բորսայի կազմակերպում». լիցենզիայի փոխարեն բորսան իր հիմնադրման մասին կծանուցի լիազոր մարմնին։ «Պետական տուրքի մասին» օրենքում ապրանքային բորսայի կազմակերպման իրավունք ձեռք բերելու համար սահմանվում է տարեկան բազային տուրքի 100-ապատիկի չափով տուրք, իսկ միևնույն ապրանքանշանի ներքո մեկից ավելի գործող յուրաքանչյուր մասնաճյուղի կամ այլ առանձնացված ստորաբաժանման համար՝ 50-ապատիկի։ «Տարեկան բազային տուրքի» չափը նախագիծը չի նշում. բազային տուրքն ինքնին գործող օրենքով 1 հազար դրամ է (մոտ $2,8)։ Բոլոր երեք օրենքները առաջարկվում է ուժի մեջ դնել պաշտոնական հրապարակումից վեց ամիս հետո, իսկ ենթաօրենսդրական ակտերը Կառավարությունը պետք է ընդունի հիմնական օրենքի ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում։

Ինչպես է նախագիծը հիմնավորում Էկոնոմիկայի նախարարությունը

Հիմնավորման մեջ Էկոնոմիկայի նախարարությունը նշում է, որ 1993 թվականի օրենքն ընդունվել է անցումային փուլում, երբ առևտուրը հիմնականում իրականացվում էր թղթային ձևաչափով և ֆիզիկական մասնակցությամբ, իսկ էլեկտրոնային հարթակները, արտաբորսայական գործարքները և տվյալների թվայնացված մշակումը լայն կիրառություն չունեին։ Նախագծի նպատակն է ձևավորել ժամանակակից, ճկուն և արդյունավետ իրավական դաշտ ապրանքային բորսաների գործունեության համար, որը, ի թիվս այլնի, կապահովի լայն սպառման ապրանքահումքի գնագոյացման թափանցիկությունը մեծածախ–մանրածախ առևտրի շղթայում։ Գերատեսչությունը հղում է անում միջազգային փորձին, որտեղ ապրանքային բորսաները գնային ռիսկերի կառավարման գործիք են նաև ածանցյալ գործիքների՝ ֆյուչերսների և օպցիոնների միջոցով, ԵԱՏՄ երկրների փորձին և ԵՏՀ-ի 2021 թվականի՝ ԵԱՏՄ պետությունների ապրանքային շուկաների և ֆոնդային բորսաների վիճակի վերաբերյալ հաշվետվությանը։ Օրենքի ընդունմամբ պետական բյուջեի եկամուտների և ծախսերի էական փոփոխություն չի ակնկալվում։ Նախագիծը բխում է «Հայաստանի վերափոխման ռազմավարություն 2050»-ից և Կառավարության 2026 թվականի հունվարի 8-ի «Հայաստանի տնտեսական և ինստիտուցիոնալ վերափոխման դոկտրինը հաստատելու մասին» N 16-Լ որոշման հավելվածի 93-րդ կետից։

Նախապատմություն. գները լայն սպառման ապրանքների համար

Նախագիծը միտված է լայն սպառման ապրանքների գների թափանցիկությանը, իսկ գների վերաբերյալ թարմ տվյալները մենք հրապարակել ենք հոկտեմբերի գնաճի մասին մեր նյութում։ 2026 թվականի հոկտեմբերին սպառողական գները տարեկան կտրվածքով աճել են 4,3%-ով, ամսական՝ 0,3%-ով, ինչը գերազանցում է Կենտրոնական բանկի 3%-ի թիրախը։ Սննդամթերքի, խմիչքների և ծխախոտի խմբում գնաճը կազմել է 5,9%, միսը թանկացել է 10,8%-ով (տավարի միսը՝ 22,2%-ով), ձվերը՝ 19,4%-ով, կաղամբը՝ 80,8%-ով, խնձորը՝ 29,1%-ով, իսկ ձկները և ծովամթերքը էժանացել են 17,8%-ով։

Խմբագրության մեկնաբանություն

Ինչ է սա. Էկոնոմիկայի նախարարությունն առաջարկում է 1993 թվականի «Ապրանքային բորսաների մասին» օրենքը փոխարինել նորով՝ էլեկտրոնային առևտրով, գործարքների կատարման պարտադիր ապահովմամբ, ապրանքի առկայության հաստատմամբ և բորսայում պարտադիր վաճառքի ենթակա ապրանքների ցանկը սահմանելու կառավարության իրավունքով։ Հանրային քննարկումը կտևի մինչև նոյեմբերի 28-ը։

Ում համար է. լայն սպառման ապրանքներ արտադրողների, մեծածախ և մանրածախ առևտրականների ու ներմուծողների, բորսաների հնարավոր կազմակերպիչների և մասնակիցների, ինչպես նաև սպառողների համար, որոնց համար հայտարարված նպատակը գների թափանցիկությունն է։ Շոշափվում են նաև հարկային մարմինը (ծանուցումներ) և Մրցակցության և սպառողների շահերի պաշտպանության հանձնաժողովը, որին բորսան կփոխանցի ենթադրյալ խախտումների մասին տվյալներ։

Ինչ է նշանակում. գլխավոր որոշումը՝ ո՞ր ապրանքները կդառնան պարտադիր բորսային վաճառքի առարկա, օրենքում ամրագրված չէ. ցանկը և պայմանները կհաստատի Կառավարությունն առանձին որոշմամբ, իսկ ենթաօրենսդրական ակտերը կհայտնվեն օրենքի ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում, ինչը ինքնին կգա հրապարակումից վեց ամիս հետո։ Ուստի գների վրա իրական ազդեցությունը պարզ կդառնա միայն այդ ակտերի ընդունումից հետո։ Բորսայի կազմակերպչի համար շուկա մուտքը պարզեցվում է՝ լիցենզիայի փոխարեն՝ ծանուցում և տուրք։

Ինչ անել. լայն սպառման ապրանքներով առևտուր անող ընկերություններին՝ կարդալ նախագծերի տեքստերը և գնահատել, թե որ ապրանքները կարող են ընդգրկվել ցանկում. առաջարկները կարելի է ուղարկել e-draft.am-ի միջոցով մինչև նոյեմբերի 28-ը (դրա համար պետք է գրանցվել կայքում). հետևել ապրանքների ցանկով և վաճառքի պայմաններով կառավարության որոշման նախագծին. բորսաների հնարավոր կազմակերպիչներին՝ նախօրոք ուսումնասիրել երաշխիքների և ապրանքի առկայության հաստատման պահանջները։